Ναπολέων: Ο μύθος του περάσματος από την Κρήτη

Πως έχει η υπόθεσις Ναπολέοντος
Βοναπάρτη εν Σφακίοις και Ιεράπετρα

Είμαστε σε μια απόλυτη ειρηνική περίοδο, και ξαφνικά άρχισε ο πόλεμος μεταξύ της Οθωμανικής. Αυτοκρατορίας και της Γαλλίας στα 1798. Στο θρόνο των Οσμανιδών καθόνταν τότε ο νεαρός βασιλιάς, μόλις 25 χρόνων, ο Σουλτάνος Σελήμ ο 3ος. Μέχρι τότε οι σχέσεις της Γαλλίας και της ’Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν πολύ ομαλές και πάρα πολύ φιλικές. Τώρα όμως η Γαλλική Δημοκρατία, με αρχηγό τον Ναπολέοντα, εγκαινίαζε νέο τρόπο διοικήσεως. Ετοίμασε έναν στρατό από 30 χιλιάδες άνδρες, χωρίς να γνωρίζει ο άλλος κόσμος που θα τον χρησιμοποιούσε και ο γαλλικός στόλος ήταν πανέτοιμος για μια νέα εκστρατεία. Προς στιγμήν ενομίσθη ότι η Γαλλία ετοιμαζόνταν για την κατάκτηση της Κρήτης και η Οθωμανική Αυτοκρατορία έδωσε αυστηρότατες διαταγές στον Πασά της Κρήτης, να καταβυθίζονται όσα ξένα πλοία θα προσέγγιζαν στις ακτές της. Σε μια έκθεση του Ανδρέα Βουρδουμπάκη προς τον Στ. Ξανθουδίδην, αναφέρεται επί λέξει, ότι «όταν κατέβαινεν ό γαλλικός στόλος εις Αίγυπτον, διήλθε πλησίον άπό τήν Ιεράπετραν τόσο πλησίον, ώστε έκανονιοβόλησαν οί Τούρκοι τά πλοία αυτά».

400 μικρά και μεγάλα γαλλικά πλοία ξεκίνησαν τότε (1798) από το πολεμικό λιμάνι της Τουλώνος, με κατεύθυνση την Αίγυπτο. Η Κρήτη βρέθηκε τότε, όπως βλέπουμε στα τουρκικά έγγραφα του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου, σε πλήρη επιστράτευση. Οι πλούσιοι Αγάδες της Κρήτης, ο Χάνιαλης, ο Μπεδρής και τόσοι άλλοι βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση.

Εν το μεταξύ πλημμύρησε η Μεσόγειος Θάλασσα από τα άσπρα πανιά του γαλλικού μεταγωγικού στόλου, που μετέφερνε τον γαλλικό στρατό στην Αίγυπτο. Τον ίδιο καιρό και ο αγγλικός στόλος, που ήταν τώρα σύμμαχος των Τούρκων, με αρχηγό τον Νέλσωνα, τριγύριζε στη Μεσόγειο ως τα Δαρδανέλια, για να συλλάβει τον Ναπολέοντα, και να ησυχάσει η Ευρώπη από τον «ταραξία αυτόν», όπως αποκαλούσαν τότε τον Ναπολέοντα.

(Στο κείμενο της ανακοινώσεως αυτής ο Ν. Σταυρινίδης είχε σημειώσει με αύξοντα αριθμό τη θέση ορισμένων παραπομπών. Δεν παρέδωσε όμως το σχετικό χειρόγραφο στον έκδοτη, διότι του ήτο αδύνατον να ενθυμηθεί, λόγω γήρατος, που το είχε άφησει.)

Ας αφήσουμε όμως τις πολεμικές αυτές κινήσεις των αντιπάλων και ας παρακολουθήσομε τις κινήσεις του Μ. Ναπολέοντα. Αυτό μας ενδιαφέρει και σ’ αυτό αποβλέπει ο σκοπός της ανακοινώσεώς μας.

Όπως βλέπουμε στα απομνημονεύματα του Μ. Ναπολέοντα που γράφηκαν καθ’ υπαγόρευση του, όταν αργότερα βρισκόταν, μετά την ήττα του Βατερλώ, αιχμάλωτος των Άγγλων στη Σάντα Έλενα και όπως βλέπουμε και στα επίσημα Αρχεία του πολεμικού λιμένος της Τουλώνος, τότε, στα 1798, διαχωρίστηκε ένας μικρός στόλος, που θα μετέφερνε τον Ναπολέοντα με το επιτελείο του στην Αίγυπτο. Ο στολίσκος αυτός αποτελείτο από δύο μεγάλες πολεμικές φρεγάδες την Muiron και την Carerre και από δύο μικρά ελαφρά πλοία, οπλισμένα όμως, την Revanche και την Fortune. Ο στολίσκος αυτός με τα τέσσερα πλοία, που μετέφερνε τον Ναπολέοντα, το επιτελείο του και τους οδηγούς του απέπλευσε από την Τουλώνα με ούριο άνεμο στις 19 Μαΐου 1798 και στις 9 Ιουνίου βρισκόταν απέναντι της Μάλτας. Την κυρίευσε σε τρεις μέρες και, έπειτα από 45 μέρες, την 1ην Ιουλίου, βρισκόταν στο λιμάνι της Αλεξανδρείας. Αυτό είναι με λίγα λόγια το επίσημο δρομολόγιο του στολίσκου, που επέβαινε ο Ναπολέων, όταν έφυγε από την Τουλώνα κι έφθασε στην Αίγυπτο. Όπως βλέπουμε στο επίσημο αυτό έγγραφο, πουθενά δεν γίνεται λόγος για προσέγγιση του στολίσκου αυτού στο εχθρικό τώρα έδαφος της Κρήτης καθ’ οδόν προς την Γαλλία, εξ αιτίας της επιθέσεως της Γαλλίας κατά της Αιγύπτου, που ήταν κι αυτή τότε στα 1798 τουρκική επαρχία. Θα ήταν μια μεγάλη απρονοησία του Ναπολέοντος και του γάλου Ναυάρχου να προσεγγίσουν σε εχθρικό έδαφος και να ζητήσουν εκεί ανάπαυση κλπ., την στιγμή που τον κατεδίωκε ο άγγλος Ναύαρχος Νέλσων, ο σύμμαχος τώρα της Οθωμανικής. Αυτοκρατορίας σε στεριά και πέλαγος, να τον αιχμαλωτίσει και να ησυχάσει πια η Ευρώπη από τα κατακτητικά του σχέδια και τις νέες φιλελεύθερες σκέψεις του.

Έρχομαι τώρα στο δρομολόγιο του ίδιου στολίσκου, όταν ο Ναπολέων, για υπηρεσιακούς και πολιτικούς λόγους έπρεπε, στα 1799, να φύγει από την Αίγυπτο και να έλθει στη Γαλλία. Και τότε πάλι μάς γράφει ο Ναπολέων, στην σελίδα 368 των απομνημονευμάτων του, «στις 24 Σεπτεμβρίου, στις 7 ηώρα το βράδυ, ο Βονοπάρτης, ο Berthier, ο Monge, ο Berchelot, ο Bourrienne, και μια μερίδα από τους οδηγούς, επιβιβάσθηκαν στην φρεγάδα Muiron. Ο στολίσκος απέπλευσε στις 9 ή ώρα την νύχτα. Στις 25 του μηνός, στις 6 ή ώρα το πρωί, ο στολίσκος βρισκόταν 30 στάδια δυτικά από την Αλεξάνδρεια. Στις 29 Σεπτεμβρί­ου, στις 2 ή ώρα το απόγευμα, ο στολίσκος αγκυροβόλησε στον κόλπο του Αίάκιου της Κορσικής». Το Αίάκιο, όπως είναι γνωστό, ήταν η γενέτειρα του Ναπολέοντος. Και εδώ πάλι, όταν έφυγε στα 1799 ο Ναπολέων για την Γαλλία, δεν γίνεται πουθενά λόγος για προσέγγιση του στολίσκου στο νησί της Κρήτης.

Εδώ όμως στην Κρήτη, στις κινήσεις τότε του Ναπολέοντος για την Αίγυπτο, κι από κει για τη Γαλλία οργίασαν οι διαδόσεις, ότι ο Ναπολέων αποβιβάσθηκε κατ ’ άλλους στο Λουτρό των Σφακιών και κατ ’ άλλους στη Γεράπετρο, ότι συναντήθηκε με τους Σφακιανούς, που ήσαν ξακουστοί στο σημάδι, ότι τους υποσχέθηκε να τους ελευθερώσει από τον Τουρκικό ζυγό και πολλά άλλα. Αυτά τα αναφέρει ο Παπαδοπετράκης στο βιβλίο του «Ιστορία των Σφακίων», που γράφτηκε στα 1888 στην πρώτη έκδοση και στην επανέκδοση στα 1971, όπου όμως σε μια υποσημείωση, που τιμά τους έκδοτες του, σημειούται, ότι τούτο, δηλαδή η προσέγγιση του Ναπολέοντα στα Σφακιά «διεψεύσθη» από την σύγχρονον έρευναν.

Θα πρέπει εδώ να σημειώσω ότι, όπως βλέπουμε στα επίσημα κείμενα των απομνημονευμάτων του Ναπολέοντος, και στα επίσημα έγγραφα του πολεμικού Ναυστάθμου της Γαλλίας στην Τουλώνα, πουθενά δεν γίνεται λόγος περί προσεγγίσεως του Ναπολέοντος στο νησί της Κρήτης. Για να είμεθα όμως ειλικρινείς και αμερόληπτοι πρέπει να παραδεχθούμε, ότι κάτι το έκτακτο περιστατικό, κάτι το πολύ περίεργο, συνέβη στα Σφακιά και στη Γεράπετρα εκείνη την εποχή. Κάποιος ανώτερος στρατιωτικός ή πολιτικός θα πέρασε από τα μέρη αυτά της Κρήτης και δημιουργήθηκε η εκδοχή, ότι αυτός ο περαστικός ήταν ο Ναπολέων, το δρών πρόσωπον της ημέρας εκείνην την εποχή, και το περιέλαβε έπειτα στην ιστορία του ο ημέτερος Παπαδοπετράκης και έτσι επισημοποιήθηκε το περιστατικό αυτό και έγινε ιστορικό γεγονός, χωρίς βέβαια να γίνει μια επισταμένη έρευνα και εξακρίβωση πάνω στο θέμα αυτό. Αυτός ήταν άλλωστε και ο διακαής πόθος όχι μόνον των Κρητικών αλλά και όλων των Ελλήνων. Η απελευθέρωση και η εθνική προσδοκία, ότι κάποιος θα ερχόταν μια μέρα να τους απελευθερώσει από τα χέρια των Τουρκών. Και ο κάποιος αυτός ήτανε τώρα ο Μ. Ναπολέων.

Και έγινε το ιστορικό λάθος του ερχομού του Ναπολέοντος στην Κρήτη, και το λάθος αυτό, αρχικά του Παπαδοπετράκη, συνεχίσθηκε να γίνεται, που δεν έπρεπε, και από τους νεωτέρους, που παρασύρθηκαν από τον Παπαδοπετράκη. Αυτό συνέβη και στον Βίκτωρα Δούσμανη που γράφει στη Μ.Ε.Ε. του Δρανδάκη, ότι όταν κατέβαινε ο Ναπολέων «καταπεπονημένος ανεπαύθη» ένα βράδυ στη Γεράπετρο. Τέτοιο, όμως, σαν τον Δούσμανη, είναι κι άλλοι, άνθρωποι των γραμμάτων και στρατιωτικοί, που αποφεύγω να τους κατονομάσω.

Κι έρχομαι τώρα στη διαλεύκανση και στην έρευνα του όλου αυτού θέματος, που λέγεται ο Ναπολέων στην Κρήτη.

Η ήττα του Ναπολέοντος στο Βατερλώ στα 1815, δεν διαφεύγει ουδενός την προσοχή, ήταν ένα πολύ μεγάλο ιστορικό γεγονός. Άλλαξε

το δρόμο και τη μορφή της ιστορίας της Ευρώπης. Στη μάχη αυτή έδυσε κι έσβησε το αστέρι του Μ. Ναπολέοντος. Είναι μοιραίο η πτώση ενός μεγάλου στρατιωτικού ή πολιτικού να συμπαρασύρει κι άλλους πολλούς που έδρασαν κι έζησαν μαζί στον ίσκιο του. Έτσι συνέβη και με την Μάχη του Βατερλώ. Έπεσαν πολλοί αγωνιστές, συνελήφθησαν και αιχμαλωτίσθησαν πολλοί πολεμιστές, κι έσβησαν πολλοί πολιτικοί.

Μέσα στους αγωνιστές, που συνελήφθησαν αιχμάλωτοι, στη μάχη του Βατερλώ ήταν και δυο γενναίοι στρατηγοί με τίτλους, με δόξες και τιμές. Τον έναν τον έλεγαν Λαλεμάν και τον άλλον Σαβαρή. Ήσαν και οι δυο ανυπόταχτα και ζωηρά στοιχεία, όπως συμβαίνει συνήθως με τους στρατιωτικούς. Πολλά γράφει η γαλλική ιστορία γι’ αυτούς τους δύο στρατηγούς. Η Αγγλία τους δύο αυτούς αιχμαλώτους τους έστειλε για περισσότερη ασφάλεια και περιορισμό στο νησί της Μάλτας. Ο Λαλεμάν και ο Σαβαρή εδραπέτευσαν από το νησί αυτό και ήρθαν στη Σμύρνη. Εκεί εγκαταστάθηκαν σ’ ένα χωριό, στο Βουρνόβα, που ήταν άλλοτε το αρχοντικό χωριό της Σμύρνης. Στη Σμύρνη επιδόθηκαν στο εμπόριο. Ο Λαλεμάν ήταν προσεκτικός κι επιφυλακτικός, όχι όμως και ο Σαβαρή, που σε λίγο καιρό έχασε τα κεφάλαιά του κι άρχισε άτακτη ζωή.

Για τους δύο αυτούς γάλλους στρατηγούς, γίνεται λόγος στον 1ο τόμο των Μικρασιατικών Χρονικών, σελ. 400. Γίνεται επίσης λόγος και σ’ έναν κώδικα του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου (Κώδ. 45, σελ. 46). Επίσης αναφέρονται και στη γαλλική ιστορία. Είναι πολύ ενδιαφέροντα τα όσα εγράφησαν για τους δύο αυτούς στρατηγούς. Προ παντός τα όσα αναφέρονται στο τουρκικό έγγραφο.

Είναι ένα μακροσκελέστατο φερμάνι (κυβερνητική διαταγή), που το στέλνει στα 1815 ο Σουλτάνος Μαχμέτ στον Πασά της Κρήτης, τον Ρεσίτ Μουσταφά Πασά τον Κιουταχή. Ο Πασάς αυτός είναι γνωστός στην Κρήτη για τις εκκαθαρίσεις που έκαμε στο διαμέρισμα του Μ. Κάστρου και στο Μεραμπέλλο κι έπειτα, κατά τις επιχειρήσεις του 1821 στην Ελληνική Επανάσταση.

Το φερμάνι αυτό εκδόθηκε στα 1815 μετά τη μάχη του Βατερλώ και την πτώση του Μ. Ναπολέοντος. Είναι γραμμένο σε πολύ έντονο ύφος. Λαύρως επιτίθεται ο Σουλτάνος Μαχμούτ κατά των απελευθερωτικών αρχών του Ναπολέοντος και κατά των δύο γάλλων στρατηγών του, του Λαλεμάν και του Σαβαρή. Τους αποκαλεί ταραξίες και υποκινητές της ησυχίας του λαού και πολλά άλλα και ότι απαγορεύεται από σήμερα και εις το εξής η παραμονή των στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και το κυριότερο να μην περιφέρονται στην Κρήτη, αλλά να φύγουν αμέσως. Εάν δε από σήμερον και εις το εξής συλληφθούν σε οποιοδήποτε μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να θανατωθούν αμέσως και ότι η θανάτω­σή των εγκρίθηκε και από την ανώτατη θρησκευτική αρχή, το Σεϊχουλίσλαματο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ο Παπαδοπετράκης, δεν μας αναφέρει τίποτε για τους δύο αυτούς γάλλους στρατηγούς του Ναπολέοντος, που ο ένας από αυτούς, ο Σαβαρή, όπως μας σημειώνει ο Θ. Βελλιανίτης στη Μ.Ε.Ε. του Δρανδάκη πέρασε από τη Γεράπετρο και κρατούσε μάλιστα και ένα τηλεσκόπιο στο χέρι του, όπως αναφέρει και ο Ανδρέας Βουρδουμπάκης στην επιστολή του προς τον Στέφ. Ξανθουδίδη. Το τηλεσκόπιο αυτό σώζεται σήμερα στις Αρχάνες, στο Μουσείο της Εκκλησίας της Παναγίας, όπου το παρέδωσε ο Έμμ. Γ. Λυδάκης, τέως Νομάρχης Ηρακλείου, που του το χάρισε λόγω φιλίας ο Περούλιος και κατ’ άλλους ο Πλαπουτάκης, που φιλοξένησαν για λίγες ώρες έναν περαστικό ξένο, που κι αυτόν τον λέγουν ότι ήταν ο Ναπολέων.

Αυτό το θέμα του Ναπολέοντος είναι μια αλυσίδα παραμυθιών στη Γεράπετρο και στην Ανατολική Κρήτη. Οι μαρτυρίες τεσσάρων ευυπόληπτων Γεραπετρητών που ρώτησε στα 1916 ο Ξανθουδίδης και δημοσιεύθηκαν τώρα στο περιοδικό «Κρήτη» (βλ. Νοεμβρίου 1982 άριθμ. 108, σελ. 39) αλληλοσυγκρούονται σε αφάνταστο σημείο. Εκείνο το όποιο συνάγει ένας αμερόληπτος ερευνητής είναι ότι στα τελευταία χρόνια, άγνωστο όμως πότε ακριβώς, πέρασε από τη Γεράπετρο ο γάλλος στρατηγός Σαβαρή, που φιλοξενήθηκε λίγες ώρες στο σπίτι του Περούλιου, ή του Χλαπουτάκη και έφυγε βιαστικά την νύχτα, χωρίς ν ’ αποχαιρετήσει τον φιλόξενο νοικοκύρη, αφήνοντάς του το επισκεπτήριό του κάτω από το προσκέφαλό του και χαρίζοντάς του, μάλλον πουλώντας του, το τηλεσκόπιό του, γιατί θα είχε οικονομικές δυσχέρειες. Κι ’ αυτός, που έφυγε διά νυκτός από την Γεράπετρο θα ήταν ασφαλώς ο Σαβαρή, που θα είχε πληροφορηθεί στην Αυστρία, που βρισκόταν, ότι είχε φθάσει το φερμάνι του από την Πόλη στην Κρήτη και τον καταδίωκε ο Ρεσίτ Μουσταφάς Πασάς Κιουταχής.

Και τελειώνοντας την αφήγησή μου αυτή για τον Ναπολέοντα θα πρέπει να προσθέσω εδώ ότι τόσον ο Σαβαρή, όσον και ο Λαλεμάν, κατέληξαν τελικά στη Γαλλία, αθωώθηκαν εκεί από τα γαλλικά στρατοδικεία και απέθανε ό μέν Σαβαρή στα 1833, ό δε Λαλεμάν στα 1839.

Ακολουθεί κατάλογος γεγονότων με ημερομηνίες-χρονολογίες γεγονότων

1798: Έναρξη Πολέμου και Εκστρατεία στην Αίγυπτο

• 1798: Έναρξη του πολέμου μεταξύ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Γαλλίας.

• 19 Μαΐου 1798: Απόπλους του στολίσκου του Ναπολέοντα από την Τουλώνα.

• 9 Ιουνίου 1798: Ο στολίσκος βρίσκεται απέναντι από τη Μάλτα.

• 1 Ιουλίου 1798: Άφιξη του Ναπολέοντα στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας (μετά από 45 μέρες ταξίδι).

1799: Επιστροφή στη Γαλλία

• 1799: Αναχώρηση του Ναπολέοντα από την Αίγυπτο με προορισμό τη Γαλλία.

• 24 Σεπτεμβρίου 1799 (7:00 μ.μ.): Επιβίβαση του Βοναπάρτη και του επιτελείου του στη φρεγάδα Muiron.

• 24 Σεπτεμβρίου 1799 (9:00 μ.μ.): Απόπλους του στολίσκου.

• 25 Σεπτεμβρίου 1799 (6:00 π.μ.): Ο στολίσκος βρίσκεται 30 στάδια δυτικά της Αλεξάνδρειας.

• 29 Σεπτεμβρίου 1799 (2:00 μ.μ.): Αγκυροβόλιο στον κόλπο του Αιάκιου στην Κορσική.

1815: Η Ήττα στο Βατερλώ και οι Γάλλοι Στρατηγοί

• 1815: Η μάχη του Βατερλώ και η οριστική ήττα του Ναπολέοντα.

• 1815: Έκδοση του αυστηρού φερμανιού από τον Σουλτάνο Μαχμούτ κατά των στρατηγών Λαλεμάν και Σαβαρή.

1821: Ελληνική Επανάσταση

• 1821: Επιχειρήσεις του Ρεσίτ Μουσταφά Πασά (Κιουταχή) κατά την Ελληνική Επανάσταση.

1833 – 1839: Θάνατος των Στρατηγών

• 1833: Θάνατος του στρατηγού Σαβαρή.

• 1839: Θάνατος του στρατηγού Λαλεμάν.

1888 – 1971: Εκδόσεις της «Ιστορίας των Σφακίων»

• 1888: Πρώτη έκδοση του βιβλίου του Παπαδοπετράκη «Ιστορία των Σφακίων».

• 1971: Επανέκδοση του βιβλίου του Παπαδοπετράκη με την υποσημείωση περί διάψευσης της προσέγγισης του Ναπολέοντα.

1916 – 1986: Ιστορική Έρευνα και Συνέδρια

• 1916: Ο Στέφανος Ξανθουδίδης ερευνά το θέμα ρωτώντας τέσσερις Γεραπετρίτες.

• 25 Σεπτεμβρίου – 1 Οκτωβρίου 1981: Διεξαγωγή του Ε’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου στον Άγιο Νικόλαο.

• Νοέμβριος 1982: Δημοσίευση μαρτυριών στο περιοδικό «Κρήτη» (τεύχος 108).

• 1986: Έκδοση του ανατύπου της ανακοίνωσης του Νικολάου Σταυρινίδη στο Ηράκλειο.

Το κείμενο αντλήθηκε από φυλλάδιο το οποίο θα βρείτε σε μορφή pdf παρακάτω με τον ακόλουθο τίτλο εξωφύλλου: 

ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ

ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΠΩΣ ΕΧΕΙ Η ΥΠΟΘΕΣΙΣ
ΝΑΠΟΛΕΟΝΤΟΣ ΒΟΝΑΠΑΡΤΗ
ΕΝ ΣΦΑΚΙΟΙΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΠΕΤΡΑ

ΠΕΠΡΑΓΜΕΝΑ ΤΟΥ Ε ‘ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΚΡΗΤΟΑΟΓΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

(ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ 25 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ – I ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1981)

ΑΝΑΤΥΠΟ ΑΠΟ ΤΟΝ Γ’ ΤΟΜΟ

ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 1986

ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ