Ι. Ν. Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο Αβδού
Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο χωριό Αβδού
Τοποθεσία και Περιβάλλον Χώρος
Ανάμεσα στο χωριό Αβδού και το φράγμα Αποσελέμη, δεσπόζει το υστεροβυζαντινό ξωκλήσι που είναι αφιερωμένο στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη. Ο ναός βρίσκεται σε ένα σημείο που διαμορφώθηκε με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην αποτελέσει μέρος του φράγματος και να διασωθεί μαζί με τη μακραίωνη ιστορία του.
Το ξωκλήσι είναι κτισμένο πάνω σε έναν χαμηλό λόφο, σε μια περιτοιχισμένη έκταση περίπου ενός στρέμματος. Ο αύλιος χώρος είναι κατάφυτος από πεύκα, τα περισσότερα εκ των οποίων βρίσκονται στη δυτική πλευρά της εκκλησίας και έχουν ηλικία από 50 έως 100 έτη. Στα δυτικά, βόρεια και ανατολικά του ναού, σε απόσταση περίπου 20 μέτρων, υψώνεται ένας όγκος χώματος περίπου 8 μέτρων, πέρα από τον οποίο εκτείνεται το φράγμα του Αποσελέμη.
Αρχιτεκτονική και Εσωτερικός Διάκοσμος
Πρόκειται για έναν μονόχωρο ναό με σχετικά μικρές εσωτερικές διαστάσεις, περίπου 5 επί 2,50 μέτρα. Το εσωτερικό του είναι αγιογραφημένο, με πολλές από τις τοιχογραφίες να διακρίνονται μέχρι και σήμερα.
Οι Δύο Επιγραφές
Στο ξωκλήσι συναντάμε δύο επιγραφές που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον:
- Η Εξωτερική Επιγραφή: Τοποθετημένη από τον Δήμο Χερσονήσου, αναφέρει πως ο ναός ιστορήθηκε (αγιογραφήθηκε) το έτος 1445 από τους Εμμανουήλ και Ιωάννη Φωκά από την Κωνσταντινούπολη. Αποτελεί, σύμφωνα με την ταμπέλα, εξαιρετικό δείγμα της ύστερης παλαιολόγειας ζωγραφικής.
- Η Εσωτερική Επιγραφή: Βρίσκεται εντοιχισμένη αριστερά της εισόδου, πίσω από την πόρτα. Σε αυτήν μνημονεύονται οι Παλαιολόγοι γενικά, της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σαν περίοδος κτήσεως του ναού. Ως έτος ανακαίνισης και ιστόρησης αναφέρεται το 1473, ενώ σημειώνεται πως ο ναός ανακαινίσθηκε με τον κόπο και τον μόχθο του ιερέως Σύλβεστρου και της συμβίας του, Μαρίας.
Παρατηρείται μια χρονολογική και ονομαστική αναντιστοιχία ανάμεσα στις δύο πηγές. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ένα μνημείο της υστεροβυζαντινής εποχής με ιστορία περίπου 600 ετών.
Ιστορικό Πλαίσιο: Η Κρήτη και η Κωνσταντινούπολη
Δεν πρέπει να λησμονούμε πως η Κρήτη βρισκόταν υπό Ενετική κυριαρχία από το 1217, μετά την παραχώρησή της από το Βυζάντιο στους Ενετούς το 1204 (κατά την Πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης και ύστερα από την σύντομη κυριαρχία των Γενουατών ). Παρά το πέρασμα δύο αιώνων, οι κάτοικοι της Κρήτης δεν έπαψαν ποτέ να έχουν ως σημείο αναφοράς την Κωνσταντινούπολη και την πάλαι ποτέ κραταιά Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Βυζάντιο).
Ακολουθούν οι δύο επιγραφές και φωτογραφίες από το εσωτερικό του ναού με επεξήγηση.
Στην αριστερή πλευρά της κόγχης και στους πλάγιους τοίχους υπάρχουν και άλλες μορφές Αγίων με φωτοστέφανα, αλλά η φθορά των χρωμάτων καθιστά δύσκολη την απόλυτη ταυτοποίηση των ονομάτων τους χωρίς να φαίνονται οι επιγραφές.
Ψηλά στο θόλο της κόγχης, αν και πολύ εξασθενημένη, διακρίνεται η μορφή της Παναγίας (Πλατυτέρα των Ουρανών), που παραδοσιακά “αγκαλιάζει” όλο τον ναό από εκείνο το σημείο.
Οι τοιχογραφίες έχουν έντονα, γήινα χρώματα (ώχρα, κεραμιδί, βαθύ μπλε) και ακολουθούν την αυστηρή βυζαντινή παράδοση.
Ο Εσταυρωμένος Χριστός: Δεσπόζει στο κέντρο της σύνθεσης (διακρίνεται το σώμα Του πάνω στον Σταυρό).
Η Παναγία: Βρίσκεται στα αριστερά του Σταυρού (δεξιά όπως κοιτάζουμε εμείς). Εικονίζεται σε στάση οδύνης, συνήθως με το χέρι προς το πρόσωπο ή σε στάση δέησης προς τον Υιό της. Πίσω της διακρίνονται οι φωτοστέφανοι από τις «άλλες Μαρίες» (τις Μυροφόρες) που την συνοδεύουν.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος: Βρίσκεται στα δεξιά του Σταυρού (αριστερά όπως κοιτάζουμε εμείς). Είναι ο «αγαπημένος μαθητής» που, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, παρέμεινε στον Σταυρό. Συχνά απεικονίζεται σκυφτός, με το χέρι στο μάγουλο, εκφράζοντας τη βαθιά του θλίψη και περισυλλογή.
