Πως ενώθηκε η Κρήτη με την υπόλοιπη Ελλάδα

Η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

Η συμβολή του Γ. Παπαμαστόράκη

 Τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα χαράσσουν αδρά την προς τα πρόσω πορεία των λαών. Τα γεγονότα αυτά, ωστόσο, δεν ανακύπτουν «ως δια μαγείας», δεν έρχονται αφ’ εαυτών, δεν εκτυλίσσονται από μόνα τους, αλλά κυοφορούνται κάτω από συγκεκριμένους όρους και συνθήκες. Και τους όρους αυτούς εν πολλοίς τους διαμορφώνουν οι ίδιοι οι λαοί. Γι’ αυτό και πολύ σοφά λέγεται ότι αυτοί οι ίδιοι δημιουργούν και προδιαγράφουν το μέλλον τους.

(Σημείωση: Διάλεξη που δόθηκε στις 4-2-2004 στην αίθουσα «Αστάρια», με διοργανωτή τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου και συνδιοργανωτή το Σύλλογο των Βιαννιτών στο Ηράκλειο «Ο Πατούχας».)

Αυτό έγινε και με την απελευθέρωση και εθνική δικαίωση και αποκατάσταση του νησιού μας. Για να φτάσουμε ως εκεί, ο κρητικός λα­ός προλείανε το έδαφος με τους αγώνες του και τις εκατόμβες των θυσιών του και εξεβίασε τα γεγονότα σε όλα τα επίπεδα.

 

Τα προηγηθέντα

Είναι γνωστό ότι από το 1821 ως το 1898, έτος κατά το οποίο ο λαός αυτός κατάφερε να αποσείσει από τον τράχηλό του τον επαχθέστατο και απεχθέστατο τουρκικό ζυγό, επί ογδόντα σχεδόν χρόνια, δεν άφησε από το χέρι του το τουφέκι, τον παχιαλή και την κασσατούρα και δεν «άργησε» ούτε λεπτό να πολεμά και να μάχεται «για του Χριστού την πίστη την αγία και της πατρίδος την ελευθερία». Μέσα από τους αγώνες του αυτούς, τους τίμιους, τους αγνούς, τους άγιους, που στην αρχή συμπυκνώνονταν στο σάλπισμα «Ελευθερία ή θάνα­τος», ξεπήδησε ορμητικά το 1866 (21 Αυγούστου) από τα μύχια της ψυχής του βάθη το σύνθημα Ένωση ή θάνατος, το οποίο, βέβαια, ως υπόβαθρό του είχε την ελευθερία του.

Όλοι οι αγώνες, όλες οι επαναστάσεις από τότε και στο εξής (1878, 1889.1895,1897-1898) είχαν ένα και μόνο στόχο, την εθνική αποκα­τάσταση και δικαίωση του νησιού, την Ένωση με τη μητέρα Ελλάδα.

Έτσι, η Επανάσταση του 1878 άρχισε με ψήφισμα για την Ένωση. Στις 4 Φεβρουάριου υποβλήθηκε στους προξένους των Μεγάλων Δυ­νάμεων και την Ελληνική Κυβέρνηση το πρώτο ενωτικό ψήφισμα, το πρώτο, δηλαδή, ψήφισμα για την Ένωση, το οποίο καταργούσε την επικυριαρχία του Σουλτάνου στο νησί και κήρυσσε την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

Την Ένωση είχε ως κύριο στόχο της και η Επανάσταση του 1889. Στις 6.9.1885, η Βουλγαρία πραξικοπηματικά κατάλαβε και ενσω­μάτωσε στον εθνικό της κορμό την Ανατολική Ρωμυλία. Κορυφαίοι τότε πολιτικοί της Κρήτης, οι οποίοι μετείχαν στο Γενικό Διοικητικό Συμβούλιο σκέφθηκαν ότι με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσε να γίνει και η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Ζήτησαν, λοιπόν, από την Ελληνική Κυβέρνηση του Δεληγιάννη να πράξει το ίδιο.

Η Κυβέρνηση βρήκε την πρόταση σωστή και, μετά από συνεννόηση με το βασιλιά, ετοίμαζε ένα εκστρατευτικό σώμα, για να το στείλει να καταλάβει το νησί. Το σχέδιο, όμως, διέρρευσε και το έμαθαν οι

(Σημείωση: Η Ένωση διατυπώθηκε για πρώτη φορά ως αίτημα, σε κρυφή προσθήκη, στα αντίγραφα της αναφοράς που συντάχθηκε στις 14 Μαΐου 1866. στη συγκέντρωση των αντιπροσώπων του νησιού, στη Μονή της Αγίας Κυριακής, στα Μπουτσουνάρια Χανίων. Τα αντίγραφα αυτά επιδόθηκαν στους προξένους των Μεγάλων Δυνάμεων.)

μυστικές υπηρεσίας της Αγγλίας που έτρεξε να αποστείλει στην Κρήτη πολεμικό στόλο, ώστε να αποτρέψει το ενδεχόμενο αυτό. Συγχρόνως ειδοποίησε την Ελληνική Κυβέρνηση να μην αποστείλει στρατό στην Κρήτη, γιατί δεν θα του επέτρεπε να αποβιβασθεί σ’ αυτή.

Έτσι ματαιώθηκε το σχέδιο και η επιχείρηση έμεινε ανεκτέλεστη. Για ακόμη μία φορά, η Αγγλία στάθηκε ισχυρό εμπόδιο για την πραγ­ματοποίηση των εθνικών πόθων και οραματισμών του κρητικού λαού, όπως εξάλλου είχε πράξει και στο Συνέδριο του Βερολίνου, στο οποίο τορπίλισε την Ένωση μαζί με άλλους «φίλιους» παράγοντες.

Το 1889, μέσα στη θύελλα των πολιτικών παθών, μετά τις εκλογές του έτους εκείνου, κατά τις οποίες το κόμμα των Συντηρητικών (Κα­ραβανάδων) του Ν. Σταυράκη ηττήθηκε κατά κράτος, έγινε αήθης εκ­μετάλλευση της εθνικής ιδέας. Οι ηττηθέντες, παρά και τις υποδείξεις της Ελληνικής Κυβέρνησης, και μόνο για λόγους πολιτικών σκοπιμο­τήτων, στις 6-5-1889, με ψήφισμά τους ζήτησαν από τη Γενική Συνέ­λευση να υιοθετήσει με απόφασή της την Ένωση. Το ψήφισμα έγινε «δεκτόν», μόνο πως αποτέλεσε την απαρχή πολλών δεινών για το νη­σί. Ο τότε Διοικητής Ν. Σαρτίνσκη πασάς, εξαιτίας και μερικών άλλων γεγονότων, παραιτήθηκε και στη θέση του ορίσθηκε Τοποτηρητής ο Σακήρ πασάς που, εξ αφορμής της ανώμαλης πολιτικής κατάστασης που είχε δημιουργηθεί, κήρυξε στρατιωτικό νόμο, με τελικό αποτέλε­σμα να οδηγηθεί το νησί σε νέα επανάσταση, η οποία δυστυχώς κατέ­ληξε στην ακύρωση της Σύμβασης της Χαλέπας και την επιστροφή του νησιού στο καθεστώς της, πριν από τον Οργανικό Νόμο, κατάστασης.

 

Η αυτονόμηση του νησιού

Έτσι φτάσαμε στην ακροτελεύτια Επανάσταση του 1897-1898 που χάρισε τη λευτεριά στους Κρήτες. Και η επανάσταση αυτή ήταν διαποτισμένη με το πνεύμα και το νόημα της Ένωσης. Το αίτημα αυτό προβλήθηκε ως προεξαγγελτική παράθεση του πολεμικού της

(Σημείωση: Στο Συνέδριο αυτό είχαν σταλεί ως εκπρόσωποι της Κρήτης ο Κωσταρός Βολουδάκης και ο Ιωάννης Σφακιανάκης που τελικά, όμως, δεν πήγαν, με ευθύνη της Ελληνικής κυβέρνησης.)

 πρελουντίου, με ψήφισμα για την Ένωση, το οποίο εκδόθηκε, στις 25 Ια­νουάριου 1897, από το Επαναστατικό Στρατόπεδο του Ακρωτηρίου, με πρωτοβουλία του Ελευθερίου Βενιζέλου, στο οποίο τονιζόταν ότι καταργείται επί της νήσου η κυριαρχία του Αυτοκράτορα Σουλτάνου Χαν του Β’. Παρόμοια ψηφίσματα εκδόθηκαν σ’ όλο το νησί, το τε­λευταίο δεκαήμερο του Ιανουάριου.

Αλλά και ο Τιμολέων Βάσσος που στη συνέχεια στάλθηκε στην Κρήτη από την Ελληνική Κυβέρνηση, στις 2-2-1897, είχε εντολή να καταλάβει το νησί στο όνομα του βασιλιά της Ελλάδας και να κηρύ­ξει την Ένωση, στόχος που τελικά δεν ευοδώθηκε.

Οι τρεις σφαγές που έκαναν οι Τούρκοι στα Χανιά, την Ανώπολη Ηρακλείου και μέσα στο ίδιο το Ηράκλειο, αλλά κυρίως η εξόντωση οκτακόσιων και πλέον Τούρκων στη Σητεία —και αποφεύγω εσκεμμένα και επιμελώς να μιλήσω για σφαγές Τούρκων εκεί, έναν όρο που κα­κώς καθιέρωσαν οι ιστοριογράφοι, αφού οργανωμένες εκτεταμένες σφαγές Τούρκων από Κρητικούς δεν έγιναν στη Σητεία— έφεραν τον κόμπο στο κτένι. Οι Μεγάλες Δυνάμεις που ποτέ μέχρι τότε δεν είχαν συγκινηθεί από τα όσα δεινά είχε προκαλέσει ο δυνάστης στους Κρητι­κούς επί 230 και πλέον χρόνια άρχισαν τώρα να εκδηλώνουν τα φιλάνθρωπα αισθήματά τους στους σφαγείς των σκλάβων, επειδή και μόνο αντιστράφηκαν οι όροι και κινδύνευαν οι προστατευόμενοί τους.

Έτσι εδέησαν να συμφωνήσουν μεταξύ τους, παρά τα αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντά τους στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογεί­ου, για την αυτονόμηση του νησιού, η οποία στην πράξη εκφράσθηκε με το πολίτευμα της Κρητικής Πολιτείας. Για Ένωση όμως ούτε λό­γος, στοιχιζόμενοι και πάλι με την πολιτική της φίλης τους Οθωμανι­κής Αυτοκρατορίας που δεν ήθελε καν να ακούσει τη λέξη.

Το Νοέμβριο 1898 εγκαταστάθηκε στο νησί η Αυτονομία κι εγκατέλειψε την Κρήτη ο τουρκικός στρατός και στην Κρήτη τα πιστρόφια της η λευτεριά της κάνει. όπως ο Μεγάλος Επτανήσιος βάρδος Γερά­σιμος Μαρκοράς ψάλλει προεξαγγελτικά στον Όρκο του.

(Σημείωση: Να αναφερθεί εδώ ακόμη ότι και στα πιο απομονωμένα μέρη του νησιού έγιναν τέτοια ψηφίσματα, όπως για παράδειγμα στο οροπέδιο Λασιθίου, όπου, στις 29 Ιανουάριου 1897.πραγματοποιήθηκε συγκέντρωση των κατοίκων της περιοχής και εκδόθηκε σχετικό ψήφισμα για την Ένωση.

Για την Επανάσταση του 1897 στη Σητεία βλ. Αγγελακης 1949, Παπαδακης 2001 ,Χρηστάκης.)

Η ψυχή όμως της Κρήτης φλέγεται από τον πόθο της Ένωσης. Εκλαμβάνει την Αυτονομία ως μεταβατικό στάδιο προς την Ένωση. Στρέφει κάθε της προσπάθεια, κάθε της ενέργεια, κάθε της δραστη­ριότητα προς την κατεύθυνση αυτή. Η πολιτική ηγεσία της, σ’ όλα τα επίπεδα, Ηγεμόνας. Κυβέρνηση. αντιπολίτευση αποδύεται σε αγώνα πολύμορφο και πολυποίκιλο, για να πείσει, να εξαναγκάσει, να επι­βάλει την Ένωση.

 

Η τελική πορεία προς την Ένωση

Σε πρώτη φάση, ο Ηγεμόνας περιέρχεται τις ευρωπαϊκές Αυλές και ζητά από τους Μεγάλους να συγκατανεύσουν για την Ένωση. Αλλά αυτοί του κλείνουν κατάμουτρα τις πόρτες τους. Κι εκείνος, άλλο που δεν ήθελε στα μύχια της ψυχής του βάθη, αλλάζει ρότα. Διακη­ρύττει ότι. με τέτοια πολιτεύματα. ο τόπος δεν πάει μπροστά.

Η κρητική, όμως, πολιτική ηγεσία δεν κάνει ούτε βήμα προς τα πίσω. Παραμένει προσηλωμένη προς την Ένωση. Και ο λαός συμπεριφέρεται ωσάν να έχει γίνει ήδη η Ένωση. Ο Γεώργιος Σουρής που στάθηκε τόσο κοντά στον αγωνιζόμενο κρητικό λαό με το Ρωμιό του. τραγουδά:

Πανηγυρίζουν τ’ άρματα και κάθε παλικάρι βροντόφωνει την Ένωση…

Δίδει αυτός έντονα και καταλυτικά το παρόν του στην επίλυση των μεγάλων προβλημάτων του Έθνους. Σηκώνει στους ώμους του το βαρύ φορτίο του Μακεδονικού Αγώνα, την τετραετία 1904-1908. Παίρνει μέρος. χωρίς να έχει νομική υποχρέωση, στους Βαλκανικούς Πολέμους και συμβάλλει καθοριστικά στην απελευθέρωση της Ηπεί­ρου. Όμως του ίδιου του αρνούνται το δικαίωμα να ενσωματωθεί στο Έθνος που ανήκει, στο λαό του οποίου αποτελεί αναπόσπαστο

(Σημείωση: Την ηθική συμπαράσταση του Γ. Σουρή στον αγωνιζόμενο κρητικό λαό για την απελευθέρωσή του και την εθνική αποκατάσταση. όπως αυτή παρουσιάζεται μέσα από την ποίησή του. μπορεί να γνωρίσει κανείς μελετώντας το βιβλίο της Αθηνάς Μπλαζουδάκη-Σταυρουλάκη (Μπλαζοyδλκη-Στaυρουλακη 1998).

 οργανικό τμήμα. Αυτός όμως ο «τιτάνας» επιβάλλει τη γνώμη του και κύριος του παιγνιδιού, εκφραζόμενος μέσα από την ηγεσία του, λύνει το «γόρδιο» δεσμό του.

Για να φτάσει όμως ως την πολυπόθητη μέρα της Ένωσης. το πρό­βλημα πέρασε ακόμη και άλλες φάσεις. Η Κρητική Βουλή, από τον πρώτο κιόλας καιρό της αυτονόμησης του νησιού, από το 1901, με ψηφίσματά της ζητούσε επίμονα από τις Μεγάλες Δυνάμεις (Γαλλία, Αγγλία, Ρωσία) την Ένωση με την Ελλάδα. Μάταια, όμως, εκείνες έκλειναν ερμητικά τα αυτιά τους στις παρακλήσεις της. Δεν ει’ν’ εύ­κολες οι θύρες, όταν η χρεία τες κουρταλεί, διακηρύττει με στεντό­ρεια φωνή ο μεγάλος Διονύσιος Σολωμός. Για να συμπληρώσει λαϊ­κότερα μεν. παραστατικότερα όμως, ο Γεώργιος Σουρής:

Προστάτας συμφερόντων δε συγκινούν γερόντων λαχτάρες, χτυποκάρδια…

Στις 6 Αυγούστου 1904, δίδεται από την πολιτική ηγεσία ο λόγος στο λαό. Ενεργούνται σ’ όλη την Κρήτη «λαοψηφίσματα» υπέρ της Ένωσης. Αλλά, παρά την τεράστια και συντριπτική επιτυχία τους, οι Μεγάλες Δυνάμεις αντιτάσσουν ένα ηχηρό όχι στη εκπεφρασμένη λαϊκή βούληση. Η άρνηση αυτή, σε συνδυασμό με τις άλλες συγκυρίες, ωθούν τον Ελευθέριο Βενιζέλο στο κίνημα του Θερίσου, το 1905, το οποίο στρεφόταν κατά του Πρίγκιπα που είχε αλλάξει τακτική, όπως προαναφέρθηκε, αλλά και κατά των Μεγάλων Δυνάμεων που αντιδρούσαν στην Ένωση. Ο Βενιζέλος οργανώνει επαναστατική κυβέρ­νηση. ανακηρύσσει την Ένωση και ζητά να εγκαταλείψει ο Πρίγκιπας το νησί. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αρκούνται στο «έλαβον γνώσιν».

Με το Κίνημα του Θερίσου, επετεύχθη η σύσταση και η οργάνωση σώματος Πολιτοφυλακής από έλληνες αξιωματικούς και η παραχώ­ρηση στο βασιλιά του δικαιώματος να διορίζει αυτός τον εκάστοτε Ύπατο Αρμοστή της Κρήτης, εξελίξεις που στην πραγματικότητα κατέστησαν το νησί ελληνική επαρχία.

Να σημειωθεί εδώ ότι η ίδρυση Πολιτοφυλακής ήταν βασικός στό­χος του Ελευθερίου Βενιζέλου, γιατί πίστευε ότι θα μπορούσε να αντικαταστήσει τα στρατεύματα των Μεγάλων Δυνάμεων για την τή­ρηση της τάξης και της ευνομίας και ότι μόνο μετά την αντικατάστα­σή τους θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί η Ένωση.

Απόηχος του Κινήματος του Θερίσου υπήρξε η σταδιακή αποδυνάμωση του Πρίγκιπα μέχρι της τελικής παραίτησής του, στις 12 Σε­πτεμβρίου 1906. Στη θέση του ως Αρμοστής, με υπόδειξη του βασι­λιά της Ελλάδας, ήλθε μέσα σε μια εβδομάδα, στις 18 του ίδιου μήνα, ο συνετός και έμπειρος πολιτικός Αλέξανδρος Ζάίμης. Συγχρόνως, από τον Ιούλιο του 1907, άρχισαν να αποχωρούν σταδιακά τα στρα­τεύματα των Μεγάλων Δυνάμεων, διαδικασία που ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 1909. Η Πολιτοφυλακή ανέλαβε την τάξη και την ασφά­λεια του νησιού.

Το Σεπτέμβριο του 1908, δύο σημαντικά βαλκανικά γεγονότα επη­ρέασαν θετικά το εθνικό μας θέμα: η προσάρτηση της Βοσνίας και της Ερζεγοβίνης από την Αυστρία και η ανακήρυξη της Βουλγαρίας σε ανεξάρτητο βασίλειο. Τα γεγονότα αυτά αποτέλεσαν ισχυρό ηχη­ρό ράπισμα για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, την οποία έφεραν σε θέση αδυναμίας.

Η Ελληνική Κυβέρνηση του Γεωργίου Θεοτόκη δράττεται της ευ­καιρίας τότε και υποδεικνύει στην Κρητική Βουλή να οργανώσει κι­νητοποιήσεις υπέρ της Ένωσης σε ολόκληρο το νησί, πράγμα που ευ­χαρίστως κάνει.

Πρόεδρος της Κρητικής Βουλής ήταν τότε ο Γεώργιος Παπαμαστοράκης από τη Βιάννο. Ο Παπαμαστοράκης, γόνος μεγάλης, ιστορι­κής, έντιμης βιαννίτικης οικογένειας. ήταν γιος του Ιωάννη Παπαμαστοράκη, του γενναίου οπλαρχηγού Ρίζου, ο οποίος σκοτώθηκε κατά την Επανάσταση του 1878, στη μάχη της Μακρυλιάς Ιεράπετρας. Σπούδασε με πολλές στερήσεις αυτός και τα αδέλφια του και δια­δραμάτισε σημαντικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα της Κρήτης επί Κρητικής Πολιτείας, ενώ συνέβαλε αποτελεσματικά στην Ένωση του νησιού με την Ελλάδα από τις θέσεις του Προέδρου της Βουλής και του Προέδρου της Κυβέρνησης.

Ως βασικός πολιτικός παράγοντας, εγκολπώνεται αμέσως το μήνυ­μα του Θεοτόκη και φλέγεται η ψυχή του από αγωνία και πόθο για το μεγάλο όνειρο της Ένωσης. Οργανώνεται αμέσως παγκρήτια συγκέ­ντρωση στα Χανιά, η οποία πραγματοποιείται στις 23 Σεπτεμβρίου. Για την ομαλή διεξαγωγή της λαμβάνει τα μέτρα του. Παρόμοιες συ­γκεντρώσεις οργανώνονται σε ολόκληρη την Κρήτη. Και διατρανώνε­ται η απαίτηση του κρητικού λαού για την Ένωση. με ψηφίσματα.

Η Κυβέρνηση του νησιού τότε, με Πρόεδρο το Γεώργιο Παπαμαστοράκη, εκδίδει και η ίδια ψήφισμα που δημοσιεύεται στην εφημε­ρίδα της, η οποία από εκείνη την ημέρα ονομάζεται Παράρτημα της Εφημερίδας της Ελληνικής Κυβέρνησης. στο οποίο τονίζεται:

Η Κυβέρνηση της Κρήτης, διερμηνεύουσα το αναλλοίωτον φρόνημα του Κρητικού λαού. κηρύσσει την ανεξαρτησία της Κρήτης και την Ένωσή της μετά της μητρός Ελλάδος.

Το μήνυμα επικυρώνεται με ψήφισμα της Βουλής που, σε πανηγυ­ρική συνεδρίαση, καταργούσε την Αρμοστεία. Ειδοποιήθηκε ο Ύπα­τος Αρμοστής Αλέξανδρος Ζάίμης που βρισκόταν σε διακοπές εκτός Κρήτης, να μην επιστρέψει, όπως κι έγινε.

Ο Σουρής στο Ρωμιό του. κατενθουσιασμένος για την εξέλιξη αυτή, και ταυτόχρονα φοβισμένος, μήπως οι ελπίδες των Κρητών αποδειχθούν και τούτη τη φορά φρούδες, διαλαλεί σ’ όλους τους ποιητικούς τόνους:

Ηχολογούν από παντού χαρμόσυνες καμπάνες

και λεν παιδιά και μάνες:

… κτυπάτε τις καμπάνες μας. ανάστασις να γίνει κτυπάτε τις καμπάνες μας. να τις ακούν κι εκείνοι

Στη συνέχεια ορκίζεται νέα Κυβέρνηση στο όνομα του Βασιλιά της Ελλάδας, καταργείται το Κρητικό Σύνταγμα και εισάγεται το Ελλη­νικό. Υψώνεται η ελληνική σημαία περήφανη στο φρούριο Φιρκά. αλ­λά οι Δυνάμεις απαιτούν την άμεση υποστολή της. Ουδείς, ωστόσο, τολμά να την κατεβάσει από τον ιστό της. Ο λαός της Κρήτης τη φρουρεί άγρυπνος και δεν αφήνει κανένα να την πλησιάσει. Γι’ αυτό οι Μεγάλες Δυνάμεις αποβιβάζουν ναυτικό άγημα από 250 άνδρες που αποκόπτουν τον ιστό της. στις 18 Αυγούστου 1909. Ο Γ. Σουρής θυμάται το περιστατικό και, με τη λεπτή ειρωνεία που τον διακρίνει, γράφει μεταχρονολογημένα:

Χαιρετίστε τη σημαία που μια μέρα στου Φιρκά την κατέβασαν προστάται με πελέκια ναυτικά.

Αυτό, όμως, δεν ήταν δυστυχώς και η τελευταία φάση του Κρητι­κού Προβλήματος, όπως θα περίμενε κανείς. Οι φόβοι του Σουρή που ήταν και φόβοι του κρητικού λαού δυστυχώς επαληθεύθηκαν. Η ελληνική κυβέρνηση με Πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τη­ρώντας «άψογη στάση», λόγω των δυσμενών συγκυριών στη διεθνή διπλωματία, δε δέχεται, στις 19-5-1912. στην Ελληνική Βουλή τους κρήτες βουλευτές που είχαν προέλθει από τις ταυτόχρονες εκλογές της 11ης Μαρτίου 1912, σε Κρήτη και Ελλάδα. Και όταν αυτοί προ­σπάθησαν να μπουν με τη βία, απωθήθηκαν βίαια από άνδρες της Αστυνομίας και του Στρατού, εντολή του. Οι περιστάσεις δεν το επέτρεπαν. Oι Μεγάλες  Δυνάμεις δεν ήταν ακόμη έτοιμες και διατε­θειμένες να δεχθούν μια τέτοια εξέλιξη, ενώ η Τουρκία, από θέση ισχύος, απειλούσε με σύρραξη και η χώρα δεν είχε επουλώσει ακόμη τις πληγές από τον ατυχή Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η στάση του Βενιζέλου, ενός άνδρα με περγαμηνές στο πεδίο της αυστηρής προσήλωσης προς την Ένωση, ήταν απόρροια ορθολογικής εκτίμη­σης της πολιτικής συγκυρίας. Γνώριζε πολύ καλά ότι το Κρητικό Ζή­τημα ήταν θέμα στρατιωτικής ισχύος και ότι. μέχρι το ελεύθερο ελλη­νικό κράτος να καταστεί ικανό να εξισορροπήσει τις τουρκικές απει­λές. όφειλε να αποφύγει κάθε όξυνση με την Υψηλή Πύλη. Για όλους αυτούς τους λόγους, ο Βενιζέλος. γνωρίζοντας να υποτάσσει τις συ­ναισθηματικές του παρορμήσεις στην ορθολογική εκτίμηση της πολι­τικής συγκυρίας, ενήργησε όπως ενήργησε και περίμενε ευθετότερο χρόνο για να πράξει τα δέοντα υπέρ της πατρίδας του.

Και η ευκαιρία αυτή κρίθηκε ότι είχε φτάσει στις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων. Η Τουρκία είχε αρνηθεί να δεχθεί την πρότα­ση της Βαλκανικής Συνεννόησης που είχε συσταθεί κρυφά με τις ενέργειες του Βενιζέλου. να σεβασθεί τα προνόμια των χριστιανικών λαών των βαλκανικών χωρών. Η άρνηση της Τουρκίας να δεχθεί την υλοποίηση των διεθνών υποχρεώσεών της έδωσε το δικαίωμα στον Πρωθυπουργό της Ελλάδας Ελευθέριο Βενιζέλο να αποδεχθεί επίση­μα την Ένωση που είχε κηρυχθεί στην Κρήτη πριν από τέσσερα χρό­νια και κάλεσε την Κρητική Κυβέρνηση να στείλει στην Ελληνική Βουλή τους αντιπροσώπους της. Αυτοί έγιναν δεκτοί με φρενίτιδα

Σημείωση: Η περιπέτεια των αποστολών κρητών βουλευτών στην Ελληνική Βουλή, προκειμένου να λάβουν μέρος σε αυτή και να εκβιάσουν έτσι την Ένωση, καταγράφεται λεπτομερειακά κατά ημερολογιακό τρόπο από το Νικόλαο I. Παπαδάκη, ιδρυτή και πρώτο διευθυντή του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης, στο «φυλλάδιον» του (Παπαδάκης 2000).

 ενθουσιασμού, στις 3 Οκτωβρίου 1912, λίγες μέρες πριν από την κήρυξη του πολέμου.

Ο Βενιζέλος κατασυγκινημένος προσφώνησε τους κρήτες βουλευ­τές , λέγοντας, μεταξύ των άλλων, και τα ακόλουθα:

Χαιρετίζω σήμερον εξ ονόματος του ελληνικού λαού τους απε­σταλμένους της αδελφής νήσου και ρητήν ποιούμενος την δήλωσιν ότι η Ελλάς αποδέχεται όπως του λοιπού έν υπάρχει κοι­νόν κοινοβούλιον και δια το ελεύθερον βασίλειον και δια την νήσον Κρήτην…

ανακηρύσσοντας έτσι και επισήμως την Ένωση της Κρήτης με τη μη­τέρα Ελλάδα. Οι προαιώνιοι πόθοι και τα όνειρα του κρητικού λαού πήραν σάρκα και οστά. Η Κρήτη γίνεται το νέο αστέρι της χώρας. Λίγες μέρες αργότερα, η Ελληνική Κυβέρνηση διορίζει ως πρώτο δι­οικητή του νησιού το Στέφανο Δραγούμη.

Τμήμα πια της Ελλάδας. η Κρήτη συμβάλλει αποτελεσματικά στην επίλυση των μεγάλων εθνικών προβλημάτων. Το πρώτο κρητικό σύ­νταγμα από 2.000 άνδρες εντάσσεται στις ένοπλες ελληνικές δυνά­μεις και πρωτοστατεί σε όλα τα μέτωπα του πολέμου του 1912-1913.

Επίσης, πριν από την επίσημη Ένωση, εθελοντικά σώματα, μεταξύ των οποίων ο λόχος Κρητών Φοιτητών και ο λόχος Κρητών Δασκά­λων, διαδραματίζουν καταλυτικό ρόλο στο ηπειρωτικό θέατρο του πολέμου.

Η αποδοχή της Ένωσης της Κρήτης από την Ελλάδα δε σήμαινε, βέ­βαια. αυτομάτως και αποδοχή από τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη Με­γάλες Δυνάμεις και Τουρκία. Απέμενε άρα να πραγματοποιηθεί και η διεθνής αναγνώριση της προσάρτησης και εν συνεχεία να γίνει η επίση­μη τελετή της ανακήρυξης της Ένωσης. Και το πρώτο πραγματοποιή­θηκε, μετά το πέρας των πολέμων, στις 17 Μαΐου 1913. με τη Συνθήκη του Λονδίνου, κατά την οποία ο Σουλτάνος παραιτήθηκε υπέρ των συμμάχων ηγεμόνων πάντων των ων εκέκτητο επί της νήσου ταύτης κυριαρχικών δικαιωμάτων. Ακολούθησε ειδική Συνθήκη μεταξύ Ελλά­δας και Τουρκίας, την 1η Νοεμβρίου 1913, μετά την νικηφόρο έκβαση του Ελληνοτουρκικού Πολέμου 1912-1913. με την οποία ο Σουλτάνος παραιτήθηκε κάθε δικαιώματος επικυριαρχίας επί του νησιού.

Η αποκαθήλωση της τουρκικής τυραννίας στο νησί άρχισε, διαρκούντος ακόμη του Ελληνοτουρκικού πολέμου, στις 4 Φεβρουάριου 1913, κάτω από τις ουρανομήκεις ζητωκραυγές του πλήθους, με την υπο­στολή της «τενεκεδένιας» τουρκικής σημαίας στο φρούριο της Σούδας και την τοποθέτηση στη θέση της μαρμάρινης στήλης με την επιγραφή:

ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ ΕΝ ΚΡΗΤΗ

1669-1913

ΗΤΟΙ 267 ΕΤΗ 7 ΜΗΝΕΣ 7 ΗΜΕΡΑΙ

ΕΤΗ ΑΓΩΝΙΑΣ

Να μου επιτραπεί παρενθετικά ένα σχόλιο στην επιγραφή. Η τουρ­κοκρατία στην Κρήτη άρχισε ουσιαστικά το 1648, όταν ολοκληρώθη­κε η κατάκτηση του νησιού μας, εκτός από την άλωση του Χάνδακα και τελείωσε το Νοέμβριο του 1898. Άρα είχε διάρκεια 250 ετών.

Αυτό ήταν και η ληξιαρχική πράξη θανάτου μιας σκληρής, βάρβα­ρης και απάνθρωπης ιστορικής περιόδου της Κρήτη, γεμάτης δά­κρυα, στεναγμούς και οιμωγές, μιας περιόδου αιμάτων και θυσιών.

Η ανάστασή της γράφτηκε την 1η Δεκεμβρίου 1913. Ήταν η λαμπρή μέρα της πανηγυρικής τελετής της Ένωσης στα Χανιά.

Η τελετή

Ήταν Κυριακή. Η πόλη των Χανίων είχε φαντασμαγορικά στολιστεί με δάφνες και μυρτιές, ενώ χιλιάδες ελληνικές σημαίες στόλιζαν τα καταστήματα, τα σπίτια, τους δρόμους. Από νωρίς το βράδυ, παρά το τσουχτερό κρύο, χιλιάδες λαού είχαν κατακλύσει την προκυμαία της πόλης, όπου θα γινόταν η τελετή.

Τα θρυλικά θωρηκτά Αβέρωφ και Σπέτσαι και τα αντιτορπιλικά Ιέραξ και Πάνθηρ αγκυροβόλησαν στο λιμάνι των Χανίων. Σε αυτά επέβαιναν ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος με το διάδοχο Γεώργιο και τον Πρίγκιπα Αλέξανδρο, ο Πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ναύαρχος Κουντουριώτης, ο Πρόεδρος της Βουλής Ζαβιτσάνος, όλα τα μέλη του Κοινοβουλίου και η ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η τελετή άρχισε στις 9 το πρωί με κανονιοβολισμούς από το Αβέρωφ. Μια μυριόστομη ιαχή γέμισε τον αέρα και διαλάλησε στα πέρατα του ουράνιου θόλου το μεγάλο γεγονός: «ΖΗΤΩ Η ΕΝΩΣΗ».

Ο Δήμαρχος της πόλης Μουντάκης με εμπνευσμένη προσφώνηση καλωσορίζει το βασιλιά στην πρωτεύουσα του νησιού, μέσα στις ζη­τωκραυγές του πλήθους. Και ύστερα όλοι, άρχοντες και λαός, οδεύ­ουν προς τον ιερό ναό των Εισοδίων για να αναπέμψουν ευχαριστίες στο Θεό. Εκεί τους περιμένει και τους υποδέχεται ο Επίσκοπος Κυ­δωνιάς και Αποκορώνου Αγαθάγγελος Νινολάκης, με θερμή προ­σφώνηση . Ακολουθεί Δοξολογία.

Ύστερα σχηματίζεται μια τεράστια πομπή που. με προεξάρχοντα τον ιερό κλήρο, κατευθύνεται στο φρούριο Φιρκά. Εδώ ανεβαίνουν στην εξέδρα οι επίσημοι: ο Βασιλιάς. ο Πρωθυπουργός, οι πρίγκιπες, ο Επίσκοπος, ο ναύαρχος, ο Γενικός Διοικητής Κρήτης Λουκάς Ρούφος Κανακάρης, αλλά και οι παλαίμαχοι λιονταρόψυχοι αρχηγοί των αγώνων Χατζη-Μιχάλης Γιάνναρης και Αναγνώστης Μάντακας. Η στιγμή είναι άκρως φορτισμένη συναισθηματικά και συγκινητική. Ο Γιάνναρης παραδίδει στο Γενικό Διοικητή τη σημαία του 1909 λέγον­τας :

Σας παραδίδω την σημαίαν ταύτην, υπό τα πτυχάς της οποίας ηγωνίσθη η Κρήτη επί μακράν, όπως υψωθεί στο ιστορικόν τού­το μέρος, όπου εφυλακίζοντο οι υπέρ της ελευθερίας αγωνιζόμενοι και οπόθεν αναπεταθείσα άλλοτε κατεβιβάσθη. Να είναι σύμβολον της διαρκούς ελευθερίας της Κρήτης και της πολυπαθούς Ενώσεώς της μετά της Ελλάδος.

Ο Γενικός Διοικητής, τρέμοντας κυριολεκτικά από τη συγκίνηση, παίρνει τη σημαία και την εγχειρίζει στο βασιλιά κι αυτός με τη σει­ρά του τη δίδει στο λιμενάρχη Γ. Κουρκούτη και τον προστάζει να τη δέσει στον ιστό και να την υψώσει, με τη βοήθεια του Γιάνναρη και του Μάντακα.

Η στιγμή είναι άκρως συγκινητική. Τα πλήθη ζητωκραυγάζουν και τα πλοία χαιρετούν με κανονιοβολισμούς την έπαρση της σημαίας. Οι πανηγυρισμοί δονούν τον αέρα και οι καρδιές κτυπούν δυνατά. Τα συναισθήματα χαράς πλημμυρίζουν τις καρδιές όλων. Όλοι οι αγώνες της Κρήτης συμπυκνώνονταν σ’ αυτό που εκείνη τη στιγμή συντελούνταν.

Τελετή ύψωσης της ελληνικής σημαίας, την οποία μαθαίνομε από τις εφημερίδες Η Ιδη, στις 4 Δεκεμβρίου, και Νέα Εφημερίς, στις 5 Δεκεμβρίου, έγινε, όπως ήταν φυσικό, και στο Ηράκλειο. Η τελετή κι εδώ πήρε πανηγυρικό χαρακτήρα. Η πόλη διακοσμήθηκε λαμπρά. Οι Δημόσιες Υπηρεσίες, τα καταστήματα και οι οικίες στολίσθηκαν

… κατά το μάλλον και ήττον φιλοκάλως. δια μυρσινών και κυα­νόλευκων ταινιών εν συμπλέγματι, αίτινες επλαισίωναν αρμο­νικότατα τας εικόνας των Υψηλών επισκεπτών της νήσου,

όπως γράφει η εβδομαδιαία εφημερίδα του Γιάννη Μουρέλλου Νέα Εφημερίς.

Από τα χαράματα της Κυριακής η Φιλαρμονική του Συλλόγου Απόλλων παιάνισε στις οδούς της πόλης το Εωθινόν. Από τις 9 δε το πρωί άρχισαν, σύμφωνα με τα προγράμματα της Νομαρχίας και του Δήμου, να καταφθάνουν στον καθεδρικό ιερό ναό του Αγίου Μηνά οι στρατιώτες του «έμπεδου λόχου» της πόλης, ο οποίος θα υποδέχο­νταν τις Αρχές, και οι αστυνομικοί που είχαν αναλάβει την τήρηση της τάξης. Σε λίγο έφτασαν και οι αντιπροσωπείες των σωματείων.

Στη δοξολογία χοροστάτησε ο Μητροπολίτης Κρήτης Ευμένιος. Συλλειτούργησε μαζί του ο Επίσκοπος Αρκαδίας Βασίλειος, Αρχι­μανδρίτες και άλλοι κληρικοί και τον πανηγυρικό εκφώνησε ο γηραι­ός πια πολιτικός Αντώνιος Μιχελιδάκης. Σ’ αυτή παραβρέθηκαν ο Νομάρχης Σειραδάκης, ο Δήμαρχος Γεωργίου με μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου, ο Έξαρχος του Παναγίου Τάφου, αντιπρόσωποι θρη­σκευτικών δογμάτων, ο Μουφτής, ως πρόεδρος της οθωμανικής κοι­νότητας, και άλλοι επίσημοι, καθώς κι ένα τεράστιο πλήθος κόσμου, ενώ οι μαθητές του Γυμνασίου πλαισίωναν την πανήγυρη.

Μετά το πέρας της δοξολογίας σχηματίσθηκε πομπή με επικεφα­λής τη Φιλαρμονική, τον Κλήρο και τις Αρχές. η οποία κατευθύνθηκε προς το τείχος. Εδώ υψώθηκε η σημαία από το φρούραρχο Ηρακλεί­ου Γαρεφαλάκη, υπό τους ήχους της μουσικής τους πυροβολισμούς και τις ζητωκραυγές του πλήθους.

(Σημείωση:  Τα φύλλα των εφημερίδων αυτών βρίσκονται στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου. απ’ όπου ο ενδιαφερόμενος μπορεί να δει περισσότερες λεπτομέρειες και να διαβάσει τον πανηγυρικό του Αντωνίου Μιχελιδάκη. ο οποίος αποτελεί μνημείο γραπτού λόγου.)

Στη συνέχεια κατευθύνθηκαν όλοι στην πλατεία της Νομαρχίας, όπου, μετά από εμπνευσμένο λόγο του Νομάρχη, οι μαθητές τραγού­δησαν εθνικά άσματα, υπό τη διεύθυνση του μουσικού Μπαμιέρου και ο ποιητής Κωνσταντινίδης απάγγειλε εθνικά ποιήματα. Το βρά­δυ, στις 9, οι μαθητές και οι στρατιώτες έκαμαν λαμπαδηδρομία στις οδούς της πόλης, τραγουδώντας εθνικά άσματα. Παρόμοιες τελετές έγιναν σε όλες τις πόλεις και τα χωριά της Κρήτης.

Η Ένωση της Κρήτης αποτελούσε και τη μεγάλη προσδοκία του Έθνους, η οποία εκφράσθηκε με ποικίλους τρόπους. Με αυτή, το Έθνος προσδοκούσε μια νέα εποχή, στην οποία η Κρήτη με τη λεβε­ντιά και το αγωνιστικό της πνεύμα θα τροφοδοτούσε τη χώρα με νέα ορμή και θα συνέβαλε στην πρόοδο και την προκοπή της. Χαρακτη­ριστικοί είναι οι στίχοι του Ιωάννη Πολέμη που υποδέχεται το νησί με ενθουσιώδη συναισθήματα:

Μεριάστε κάστρα και νησιά και πολιτείες και χώρες και σεις Νίκες λευκόφτερες και Νίκες λευκοφόρες ανοίξτε δρόμο διάπλατο για να περάσει η Κρήτη…. <

Αλλά και ο Σπυρίδων Μελάς κατονομάζει το νησί «κομμάτι της Ελλάδος από τα διαλεκτά, που αιώνες λίμαιρνε τις αλυσίδες του» στο βιβλίο του Η Επανάσταση του 1909.

Η ενενηκοστή επέτειος της ενσωμάτωσης της Κρήτης στην Ελλάδα μας θυμίζει ακριβώς ότι η δικαίωση των πόθων κατακτάται με αγώ­νες. Έτσι γινόταν, έτσι γίνεται και στη σημερινή ιστορική συγκυρία. Έτσι θα συμβαίνει και στο διηνεκές. Η Ιστορία, αν και δεν εξελίσσε­ται κατά αναπόδραστους ιστορικούς κανόνες και νόμους, είναι ο με­γάλος δάσκαλος της ανθρωπότητας. Γι’ αυτό και πρέπει να τη μελε­τάμε. ‘Όλβιος όστις ίστορίης εσχεν μάθησιν και άθλα γάρ οις κεϊται άρετης μέγιστα, τοϊς δε καί άνδρες άριστοι πολιτεύουσι.

Απ’ αυτή τη σκέψη ορμώμενος οδηγούμαι στην απορία: γιατί γιορ­τάζεται επίσημα κάθε χρόνο η επέτειος της Ένωσης μόνο στα Χανιά; Γιατί το Βασιλικό Διάταγμα 686/1962 που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 175/1962 αφορά κυρίως στα Χανιά; Ιδού η απορία μου που πιστεύω να είναι και απορία όλων μας.

Βιβλιογραφία

Αγγελακης 1949: Άγγελάκης, Έ.. Σητειακά, τόμος Β’, τεύχος Β’. Αθήνα 1949.233-314.

Βογιατζογλοϊ 1992: Βογιατζόγλου. Τατιάνα. Η Ένωση της Κρήτης με τη μη­τέρα Ελλάδα. Εφημερίδα Χανιώτικα Νέα. 5.6.8 Δεκεμβρίου 1992.

Καβοϊλακης 1992: Καβουλάκης, Μ.. Η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Εφημερίδα Χανιώτικα Νέα. 1 Δεκεμβρίου 1992.

Μπλαζοϊδακη-Σταϊρογλακη 1998: Μπλαζουδάκη-Σταυρουλάκη. Αθηνά,Ο Σουρής και η Κρήτη. Χανιά 1998.

Παπαδακης 2000: Παπαδάκης. Ν. I.. Κρήτες Βουλευταί. Παλαιόκαστρο: Δή­μος Ιτάνου 2000.

Παπαδακης 2001: Παπαδάκης, Ν. \.. Η Σητεία κατά ταςκρητικάςεπαναστά­σεις (1896-1898). Σητεία: Δήμος Σητείας 2001.

Παπαμαςτορακης 2001: Παπαμαστοράκης. Μ.. Αγώνες και θυσίες του Κρη­τικού λαού για ελευθερία και Ένωση και ο Πρόεδρος της κυβερνήσεως. επί Κρητικής Πολιτείας. Γεώργιος Παπαμαστοράκης. αρχιτέκτονας της Ένωσης.στις 24 Σεπτ. 1908. Αμάλθεια 126-127 και 128-129(2001).

Χρηςτακης: Χρηστάκης. Γ. Γ.. Η Επανάσταση του 1897 στη Σητεία και την Ιεράπετρα. Ειδική αναφορά. Η Επανάσταση του 1897: Η Κρήτη στις φλόγες. Ένθετο της εφημερίδας Χανιώτικα Νέα. τεύχ. 7.45-48.

Το παραπάνω κείμενο αντλήθηκε από το σύγγραμμα: Ιστορική και λαογραφική εταιρία Ρεθύμνου κρητολογικά γράμματα Ρέθυμνο 2008. Γιάννης Γ. Χρηστάκης.   

Συμπληρωματική επισήμανση από το ipy.gr: Οι τούρκοι έφυγαν από την Κρήτη, όχι με την ένωση της με την μητέρα πατρίδα, αλλά με την ανταλλαγή των πληθυσμών, που έγινε ύστερα από την Μικρασιατική καταστροφή και την εκρίζωση του Ελληνισμού που ήταν εκεί χιλιάδες χρόνια πριν τους Τούρκους.