Γνωριμία με το χωριό Ψυχρό Λασιθίου

 Ας γνωρίσουμε το χωριό Ψυχρό

Το Ψυχρό, είναι το πιο γνωστό χωριό στους ξένους από όλα τα χωριά του Οροπεδίου Λασιθίου.

(Μέρος του κειμένου έχει αντληθεί από το βιβλίο: Το Λασίθι, του Συλλόγου Λασιθιωτών «ο Δικταίος» από τον Μιχάλη Κασσωτάκη. Αθήνα 1977.)  

Το έτος 1977 το Ψυχρό είχε 307 κατοίκους, ενώ σήμερα έχει λιγότερους από 100 μόνιμους κατοίκους. Βρίσκεται σε υψόμετρο 850 μ. περίπου. Είναι από τα δροσε­ρότερα μέρη διαμονής και παραθερισμού της Κρήτης.

 

Η ονομασία του Ψυχρού

Το όνομά του οφείλεται στην πηγή που υπάρχει κάτω ακριβώς από την εκκλησία του χωριού, που παλιότερα λεγόταν «Ψυχρό νερό». Η εκκλησία είναι αφιερωμένη στους τρεις Ιεράρχες. 

 

Γενικά στοιχεία

Το χωριό αυτό είναι η γενέτειρα πολλών μεγάλων προσωπικοτή­των που βοήθησαν ποικιλοτρόπως στην απελευθέρωση, την πρόοδο και ανά­πτυξη του τόπου, της Κρήτης και της υπόλοιπης Ελλάδας γενικότερα.

Το Ψυχρό είναι η γενέτειρα του ευεργέτη Ιωάννη Καμπάνη που με διαθήκη του από το 1873 άφησε όλη του την περιουσία για να ιδρυθεί στο Ψυχρό «Πρακτικό Τεχνικό Σχολείο», όπου θα διδασκόταν δωρεάν η ξυλουργική, η υποδηματοποιία, η σιδηρουργία και άλλες τέχνες.

Ένας από τους νεότερους εκτελεστές της διαθήκης του ήταν ο Εμμανουήλ. Γολανάκης (1848 — 1924) — επίσης από το Ψυχρό — βοηθός και συνεργάτης του Α. Φ. Παπαδάκη, που άφησε κι αυτός με τη σειρά του ολόκληρη την περιουσία του για τους σκοπούς της πατρίδας.

Με τα χρήματα αυτά άρχισε να κτίζεται στο Ψυχρό ένα οικοδό­μημα όπου θα στεγαζόταν το “Καμπάνειο Ίδρυμα”. Δυστυχώς το κί­νημα εναντίων των κατακτητών Τούρκων του 1889 διέκοψε τις εργασίες αυτές που για διάφορους λόγους δεν ξανάρχισαν ποτέ.

 

«Ο Σπιρτοκούτης»

Από το Ψυχρό κατάγονταν ο «Σπιρτοκούτης» Εμμανουήλ Χ. Παπαδάκης, ο Εφευρέτης του αντλητικού ανεμόμυλου. Γεννήθηκε το 1860 και έζησε ως το 1913 που σκοτώθηκε πολεμώντας για την πατρίδα του στους Βαλκανικούς πολέμους. Το 1890 εφεύρε τον ξύλινο αρχικά αντλητικό ανεμόμυλο.

Αυτή η ανακάλυψη άλλαξε την δυνατότητα παραγωγής κυρίως της πατάτας, «εκτοξεύοντας» θεαματικά την αγροτική καλλιέργεια και την παραγωγή του Οροπεδίου. Μάλιστα για περίπου 80 χρόνια στο Οροπέδιο Λασιθίου λειτουργούσε άτυπα το μεγαλύτερο αιολικό πάρκο του κόσμου.    

 

Τα αδέλφια Καμπάνη και η συγκλονιστική τους ιστορία        

Στο Ψυχρό επίσης γεννήθηκαν κι έζησαν τα πρώτα χρόνια της ζωής τους τα αδέλφια Αντώνιος και Εμμανουήλ Καμπάνης που η ιστορία τους είναι πραγματικά συγκινητική.

Τα δύο αυτά αδέλφια, παιδιά του Φραγκίσκου Καμπάνη, που τον έσφαξαν οι Τούρκοι στα γόνατα της γυναίκας του, πιάστηκαν αιχμά­λωτα από το Χασάν πασά το 1823 και πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής.

 

Ο Αντώνιος Φ. Παπαδάκης

Ο μεγαλύτερος αδελφός ο Αντώνιος (1811 — 1878) διέφυγε από τη Κωνσταντινούπολη που είχε μεταφερθεί και κατέφυγε στην Οδησσό της Ρωσίας. Μπήκε στην υπηρεσία του κόμητα Στούρτζα και δημιούργησε τεράστια περιου­σία στη Βεσσαραβία. Δηλαδή στην Ανατολική Ευρώπη, Ρουμανία και Ουκρανία.

Στα 1848 κατέβηκε και εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Ελλάδα, γνωστός πια με το επώνυμο Παπαδάκης. Ένα μέρος από την περιου­σία του το διέθεσε για να ιδρύσει από το 1858 και να συντηρεί μέχρι το θάνατό του (1878) αλληλοδιδακτικό Σχολείο στη γενέτειρά του, το Ψυχρό, με πρώτο δάσκαλο τον ιερομόναχο Μεθόδιο Περάκη από το γειτονικό χωριό Πλάτη.

Με δικές του επίσης δαπάνες άρχισε να κτίζεται το σημερινό κτήριο του Δημοτικού Σχολείου Ψυχρού που μεσοτελειωμένο στην επανάσταση του 1866-1869 χρησίμευσε σαν καταφύγιο των καταδιωκόμενων Ελλήνων.

Το υπόλοιπο και μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του ακίνητης και κινητής (η τελευταία υπολογίστηκε το 1878 πάνω από 1.000 000 δρχ.), το διέθεσε ως κληροδότημα με διαθήκη του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών που τον ανακήρυξε μέγα ευεργέτη.

Από το κληροδότημα του Αντωνίου Παπαδάκη σπούδασαν μέχρι σήμερα εκατοντάδες ταλαντούχοι νέοι, μεταξύ των οποίων και ο Νε­κτάριος Κεφαλάς, ο γνωστός σήμερα σ’ όλη την Ορθοδοξία Άγιος Νεκτάριος. Εξακολουθούν δε να σπουδάζουν δεκάδες νέοι κάθε χρόνο ευλογούντες το όνομα του διαθέτη.

Ακόμη υπήρξε μέλος (ταμίας) της Κεντρικής Επιτροπής για την ενίσχυση του αγώνα της Κρήτης κατά την Επανάσταση του 1866-1869 πρόσφερε μεγάλες υπηρεσίες και τεράστια ποσά για τον αγώνα. Με δικά του χρήματα αγόρασε 2000 όπλα (σασεπό) και τα έστειλε στην Κρήτη. Όπως γράφει στα απομνημονεύματά του ο Ί. Σκαλτσούνης, όταν ο Γραμματέας της Επιτροπής αυτής, διαβάζοντας μια Επιστολή από την
Κρήτη μετά τη μάχη του Λασιθίου, Εκφώνησε «Νίκη ! νίκη! κατετροπώθη ο αιγυπτιακός στρατός και εφονεύθη ο αρχηγός του», ο Αντώ­νιος Παπαδάκης έπεσε από το κάθισμά του παραμιλώντας «Δυστυχής εγώ, ίσως εφονεύθη ο αδελφός μου (ήταν ο αρχηγός του αιγυπτιακού στρατού) έξ ενός των αποσταλμένων ύπ’ έμού όπλων».

Ο Αντώνιος Παπαδάκης πέθανε στην Αθήνα στα 1878.

 

Ο Φερίκ Ισμαήλ Σελίμ Πασάς

Ο αδελφός του Αντωνίου, Εμμανουήλ (1815—1867) εξισλαμίστηκε και ακολούθησε στρατιωτική καριέρα στην Αίγυπτο. Ανέβηκε στα ανώ­τατα πολιτικά και στρατιωτικά αξιώματα της χώρας αυτής και έγινε γνωστός με το όνομα Φερίκ Ισμαήλ Σελίμ Πασάς.

Στην επανάσταση του 1866 — 69 στάλθηκε στην Κρήτη επικεφαλής του αιγυπτιακού στρατού για να βοηθήσει τους Τούρκους στην κατάπνιξη της επανάστασης. Το 1867 πήρε μέρος στην εκστρατεία κατά του Λασιθίου μαζί με τον Ομέρ Πασά.

Η παράδοση αναφέρει ότι η θέα του οροπεδίου ξύπνησε μέσα στην ψυχή του στυγνού γενίτσαρου την καταγωγή του κι ενώ τα στρατεύματά του κατέστρεφαν τον τόπο, δίδει αιφνιδιαστικά το σύνθημα της υποχώρησης.

Σύμφωνα πάντα με την ίδια παράδοση για την ενέργειά του αυτή κατηγορήθηκε για δειλία και δηλητηριάστηκε αργότερα στο Κα­στέλι Πεδιάδας από τον Ομέρ πασά, που καλώντας τον στη σκηνή του, του πρόσφερε ύπουλα καφέ όπου είχε τοποθετήσει δηλητήριο.

Η ιστορική αλήθεια όμως είναι ότι ο Φερίκ Ισμαήλ πασάς οδη­γώντας τα αιγυπτιακά στρατεύματα που επρόκειτο να επιτεθούν εναν­τίον του Λασιθίου από τη μεριά του χωριού Κράσι, πέθανε πιθανώς από τύφο, λίγο πριν αρχίσει η επίθεση. Η σωρός του μεταφέρθηκε και ενταφιάστηκε στις 17 Ιουνίου 1867 στο στρατιωτικό νεκροταφείο Αλεξανδρείας.

 

Το Σπήλαιο Δικταίο Άνδρο

Το σπήλαιο που σύμφωνα με την παράδοση και τα αρχαιολογικά ευρήματα γεννήθηκε ο Δίας, είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το χωριό Ψυχρό.

Θα παραθέσουμε μέρος του κειμένου από το εν λόγω βιβλίο, προκειμένου να αντιληφθεί ο αναγνώστης πως ήταν η επίσκεψη στο σπήλαιο την δεκαετία του 1970 αλλά και αυτή του 1980.

Δικταίο Αντρο

Το σπουδαιότερο ίσως από τα αρχαιολογικά μνημείο του οροπε­δίου είναι το Δικταίο Άντρο. Βρίσκεται σε υψόμετρο 1025 μ. και σε απόσταση 500 περίπου μέτρων από το Ψυχρό στις βόρειες υπώρειες της κορυφής Μουτσούνας. Ένας φιδοειδής αμαξιτός δρόμος οδηγεί λίγο κάτω από το σπήλαιο κι από κει και πάνω η ανάβαση συνεχίζεται με τα πόδια ή ιππεύοντας πάνω σε γαϊδούρια.

Στο σημείο που τελειώνει ο αμαξιτός δρόμος υπάρχει μια αρκετά ευρύχωρη πλατεία για πάρκιγκ αυτοκινήτων, άπ’ όπου φαίνεται ολόκληρο το οροπέδιο. Δίπλα στην πλατεία αυτή υπάρχει ένα σύγχρονο
τουριστικό περίπτερο που ανήκει στο «ίΕΝΙΑ» Ηρακλείου, εξοπλισμένο με όλα τα απαραίτητα για τους επισκέπτες του σπηλαίου. Το περί­πτερο διαθέτει και εστιατόριο. Υπάρχουν ακόμη διάφορες λαϊκές ταβέρνες, όπου σερβίρονται τοπικά εδέσματα.

Τα τελευταία χρόνια πολλοί Ψυχριανοί ονηλάτες περιμένουν στό σημείο αυτό τους ξένους επισκέπτες του σπηλαίου για να τους ανε­βάσουν με τα «κτήματά» (γαϊδουράκια) τους ως το στόμιό του. Είναι κι αυτά ένα από τα ξέχωρα χαρακτηριστικά του τόπου.

Οι ίδιοι οι ονηλάτες κι άλλοι από τους ντόπιους κατοίκους προσφέρονται και για οδηγοί μέσα στο σπήλαιο που ναι ιδιαίτερα απόκρη­μνο και σκοτεινό, αλλά και αρκετά ψυχρό ακόμη και στην περίοδο του καλοκαιριού.

Συνιστούμε σ’ όσους επιθυμούν να το επισκεφθούν να είναι εφοδιασμένοι με κεριά ή φακούς — που μπορούν άλλωστε να τα αγοράσουν κι από το Ψυχρό — να φορούν παπούτσια χωρίς τακούνια, κα­τάλληλα για ολισθηρό έδαφος και ενδύματα εκδρομής ή κάτι άλλο πρόχειρο. Επίσης καλά θα ναι να έχουν μαζί τους και μια χονδρή ζακέτα.

Έτσι, πεζοπορώντας ή ιππεύοντας πάνω σ’ ένα τετράποδο φτάνο­με ως το στόμιο του σπηλαίου. Η θέα του αρκεί για να γεμίσει την ψυχή μας με δέος. Η αγριότητα και μεγαλοπρέπεια του «σπηλαίου της Βηθλεέμ της προχριστιανικής θρησκείας των προγόνων μας» είναι ανάλογη με το μέγεθος και το μεγαλείο της θεότητας που καταδέχτηκε να γεννηθεί μέσα σε αυτό, του πατέρα θεών και ανθρώπων, του Δία.