Η ιστορία της ιεράς Μονής Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας των Κυθήρων

Η Πέρα Μονή της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας αποτελεί την πνευματική ακρόπολη και τα Άγια των Αγίων της νήσου των Κυθήρων. Η Παναγία η Μυρτιδιώτισσα είναι η προστάτιδα, έφορος και πολιούχος του νησιού. Είναι γνωστή για τα πολλά θαύματά της. 

Η Θαυματουργική Εύρεση της Εικόνας της Παναγίας στα Μυρτίδια

Η ιστορία της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας ξεκινά στα Δυτικά Κύθηρα, στην περιοχή των Μυρτιδίων. Σύμφωνα με την παράδοση, ένας απλός βοσκός έβλεπε επανειλημμένα στον ύπνο του την Κυρία Θεοτόκο και τη θαυματουργή Εικόνα της. Η αποκάλυψη ήρθε σαράντα ημέρες μετά την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, δηλαδή στις 24 Σεπτεμβρίου, όταν ο βοσκός άκουσε μια ουράνια φωνή να του λέει πως αν αναζητήσει την Εικόνα θα τη βρει εκεί κοντά. Αναζητώντας την, τη βρήκε ανάμεσα στις πολλές μυρσίνες, γεγονός που της προσέδωσε την επωνυμία «Μυρτιδιώτισσα». Όταν ο βοσκός μετέφερε την Εικόνα στην καλύβα του, διαπίστωσε πως την επόμενη ημέρα εκείνη είχε επιστρέψει θαυματουργικά στην αρχική θέση εύρεσής της. Το θαύμα αυτό επαναλήφθηκε τρεις φορές. Ο βοσκός κατανόησε ότι ήταν θέλημα της Παναγίας να παραμείνει εκεί, και έτσι στο αρχικό σημείο κατασκευάστηκε ένα ναΰδριο.

Η Χρονολόγηση του Γεγονότος

Για τον ακριβή χρόνο της εύρεσης της ιεράς Εικόνας υπάρχουν διαφορετικές μαρτυρίες.  Υπάρχει, ωστόσο, και η σημαντική μαρτυρία του Εφημερίου των Μυρτιδίων, π. Δανιήλ Βαρυπάτη, ο οποίος αναφέρει ως έτος εύρεσης το 1446. Ο ίδιος μάλιστα δήλωσε πως τη χρονολογία αυτή την ανέγνωσε σε αναμνηστική πλάκα του παλαιού Ναού.

Η παράδοση του Ευαγγελιστή Λουκά

Η παράδοση θέλει την Εικόνα έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Η Εικόνα της Μυρτιδιώτισσας συμπεριλαμβάνεται ανάμεσα στις άλλες ιστορικές και θαυματουργικές εικόνες (Πορταΐτισσα των Ιβήρων του Αγίου Όρους, Κυκκώτισσα της Κύπρου, Προυσιώτισσα της Ευρυτανίας, Μεγαλοσπηλιώτισσα της Πελοποννήσου κ.λπ.), τις οποίες, κατά την παράδοση, ζωγράφισε ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Ωστόσο δεν υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες γι’ αυτό.

Η παράδοση της Εικονομαχίας

Άλλη παράδοση λέει ότι την περίοδο της εικονομαχίας, στα δύσκολα χρόνια του 9ου αιώνα, που η Ορθοδοξία κινδύνευε και μαχόταν να κρατήσει σταθερή τη γνησιότητα της ταυτότητάς της, κάποιοι χριστιανοί την έκρυψαν εκεί για να την προστατεύσουν από το μένος των εικονομάχων.

Τα τεχνικά χαρακτηριστικά της Εικόνας

Ανεξάρτητα όμως από το χρόνο εύρεσής της και πως βρέθηκε στα Κύθηρα, η Εικόνα είναι πολύ παλιά. Σύμφωνα με τον άγνωστο συγγραφέα με τα αρχικά Χ.Σ. του φυλλαδίου «Τα Μυρτίδια ή ο εν Κυθήροις Ναός της Θεοτόκου» του 1857, το οποίο περιέχει πολλές και ενδιαφέρουσες και ιστορικώς εξακριβωμένες πληροφορίες, η Εικόνα είναι ιστορημένη σε πλάκα από άγνωστο μέταλλο.

Η ασημένια επένδυση και τα αφιερώματα στη Βενετοκρατία

Στα χρόνια της Βενετοκρατίας, τοποθετήθηκε στην Εικόνα ασημένια επένδυση. Επομένως το πρώτο αυτό ένδυμα θα πρέπει να τοποθετήθηκε πριν από το 1680. Στο οποίο περιγράφονται πολυάριθμα αφιερώματα ορθοδόξων και καθολικών.

Η ανακαίνιση του 1787

Το πρώτο αυτό ένδυμα αφαιρέθηκε από την εικόνα για να ανακαινιστεί το 1787, σύμφωνα με μία πολύτιμη ενθύμηση του Ηγουμένου της Παναγίας της Ορφανής στο Κάστρο Μελετίου Καλλονά, αναφέρει ότι στις 11 Ιουνίου 1787 έβγαλαν το χρυσό και ασημένιο ένδυμα της Εικόνας, που βρισκόταν στην εκκλησία των Λατίνων, για να το κάνει καινούργιο ο κυρ Θεοφιλής Χρυσαφός Μοραΐτης.

Η χρυσή επένδυση του 1837

Το ασημένιο αυτό ένδυμα της Εικόνας, έργο του Θεοφιλή Σπιθάκη, το οποίο σήμερα δεν σώζεται, αντικαταστάθηκε οριστικά το 1837 από καινούργιο από ατόφιο χρυσάφι, έργο του Νικολάου Σπιθάκη. Το έργο πραγματοποιήθηκε στις 12 Μαρτίου 1837.

Τα ιστορούμενα θαύματα

Στο κάτω μέρος της χρυσής επένδυσης απεικονίζονται με τις σχετικές επιγραφές τρία από τα σπουδαιότερα θαύματα της Μυρτιδιώτισσας: το θαύμα της ευρέσεως της αγίας Εικόνας, η ίαση του παραλύτου και το θαύμα της διασώσεως του φρουρίου, όπου φυλασσόταν η Εικόνα, από τον κεραυνό, κατά τον Ιανουάριο του 1829.

Τα πολύτιμα αναθήματα

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αναθήματα. ΄Όπως το χρυσό περιδέραιο με τις τρεις σειρές μαργαριτάρια, τα αμυγδαλόμορφα κοσμήματα και το σταυρό της Μάλτας. Μαζί μ’ αυτό είναι ανηρτημένο στην Εικόνα και ένα περιδέραιο μαργαριταρένιο, αφιέρωμα αλλόθρησκης Ισραηλίτιδος από την Αλεξάνδρεια, η οποία επικαλούμενη τη Μυρτιδιώτισσα λύθηκε από τα δεσμά της στειρότητας. Στην αγία Εικόνα είναι επίσης ανηρτημένα ένα αδαμαντοκόλλητο χρυσό κόσμημα σε σχήμα ημισελήνου, αφιέρωμα Τούρκου ευγενούς,  και πολλά άλλα που παραπέμπουν σε αντίστοιχα θαύματα.

Η Καθιέρωση της Εορτής και το Θαύμα της Ίασης

Όπως διηγείται ο Επίσκοπος Κυθήρων Σωφρόνιος Πάγκαλος, άρχισαν σταδιακά να καθιερώνονται εορτές από εορταστές της Νήσου ως έκφραση ευγνωμοσύνης προς τη Θεοτόκο. Καθοριστικό ρόλο στην παγκυθηραϊκή και μετέπειτα πανελλήνια καθιέρωση της εορτής έπαιξε ο ευλαβής Θεόδωρος Κουμπανιός. Ο ίδιος θέσπισε τον πανηγυρικό εορτασμό της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας στις 24 Σεπτεμβρίου. Ο Σωφρόνιος Πάγκαλος συνέθεσε, περί το 1640, την πρώτη Ακολουθία της Μυρτιδιώτισσας.

Ο ΝΕΟΣ ΣΥΓΚΤΗΤΩΡ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΝ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ ΚΑΛΛΙΓΕΡΟΣ

Ο Ιερομόναχος και Ηγούμενος των Μυρτιδίων Αγαθάγγελος Καλλίγερος, κατά κόσμον Αντώνιος, γεννήθηκε στα Κύθηρα το 1799. Γονείς του ήταν ο Βαλέριος Καλλίγερος-Βρανάς και η Ντιάνα Κοντολέοντος, αδελφή του ιατρού Ιωάννου Κοντολέοντος, ο οποίος διετέλεσε επί Αγγλοκρατίας Γερουσιαστής στην Κέρκυρα και Έπαρχος Κυθήρων. Από τη διαθήκη του παππού του Γεωργίου, το 1770, πληροφορούμαστε ότι η οικογένεια ήταν εγκατεστημένη στο Κάτω Λειβάδι Κυθήρων.

Η ανάληψη της Ηγουμανίας

Το 1838 η κυβέρνηση του νησιού, με τη σύμφωνη γνώμη της Γερουσίας της Ιονίου Πολιτείας, ανέθεσε τη διοίκηση του ιερού Προσκυνήματος των Μυρτιδίων ισοβίως στον Αγαθάγγελο. Προχειρίζεται Ηγούμενος από τον Επίσκοπο Κυθήρων Προκόπιο Καλλονά, παρουσία του Άγγλου Τοποτηρητή, των υπαλλήλων και του ιερατείου.

Το όραμα της ανοικοδόμησης του Ναού

Όταν ανέλαβε τα καθήκοντά του, ο Αγαθάγγελος κατέστρωσε το μεγαλεπήβολο σχέδιο να ανοικοδομήσει μεγαλοπρεπή Ναό, να εξωραΐσει και να αναδείξει το Προσκύνημα, έχοντας τη συμπαράσταση του Κυθήριου Γερουσιαστή Ιωάννη Καλούτση. 

Η έναρξη των εργασιών και η οργάνωση

Το Μάρτιο του 1841 με πληρεξούσιο αναθέτει στον μαστρο-Ζαχαρία Φιλιππότη από την Τήνο, φημισμένο αρχιτέκτονα-ναοδόμο, την εκτέλεση του έργου. Από το 1841 μέχρι το 1855 ο Ηγούμενος παρουσιάζει εκπληκτική κινητικότητα: συντάσσει πληρεξούσια, διενεργεί εράνους, ταξιδεύει στη Σμύρνη και στον Πειραιά, επιβλέπει τα έργα. Δημιουργεί ένα απέραντο εργοτάξιο στα Μυρτίδια, όπου καταφθάνουν από όλα τα χωριά των Κυθήρων άνθρωποι που προσφέρουν εθελοντική εργασία. 

Η θεμελίωση του Ναού

 Όταν θεμελιώθηκε ο νέος Ναός, συνέρρευσε πλήθος Κυθηρίων από όλο το νησί. Ο Ηγούμενος τοποθέτησε στα θεμέλια μία εικόνα της Μυρτιδιώτισσας και ένα καντήλι αναμμένο λέγοντας συμβολικά «να μένεις άσβεστο εις τον αιώνα», ενώ προέτρεψε το συγκεντρωμένο πλήθος να κουβαλήσει από μία πέτρα. Ο Αγαθάγγελος πέθανε το 1896 στα Μυρτίδια σε ηλικία 97 ετών και ετάφη εκεί.

Ο πρώτος Ναός και οι παλαιότερες αναφορές

Σύμφωνα με τη διήγηση του Σοφοκλή Καλούτση, ο βοσκός της περιοχής που βρήκε την Εικόνα της Παναγίας έκτισε τον πρώτο μικρό καμαροσκεπή Ναό εσωτερικού πλάτους μόλις 2,10 μέτρων. Ο Ναός αυτός, που σήμερα αποκαλείται Καθολικό, δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς κτίσθηκε. Η παλαιότερη έγγραφη αναφορά έχει εντοπιστεί σε κατάστιχο του Αρχείου Κυθήρων του έτους 1675 με την ένδειξη «Ινβεντάριο Εκκλησιαστικό».

Η αρχιτεκτονική του νέου Ναού

Ο νέος κυρίως Ναός, εξωτερικών διαστάσεων 13,60 x 19,80 μέτρων και εσωτερικών 11,70 x 16,40 μέτρων, ολοκληρώθηκε το 1857 και ακολουθεί τον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής. 

Το πηγάδι της Μονής

Ανάμεσα στις δύο πτέρυγες των κελλιών, δίπλα στον κεντρικό διάδρομο καθόδου προς τον Ναό, υπάρχει το πηγάδι της Μονής με ενσωματωμένη μαρμάρινη πλάκα, στην οποία είναι χαραγμένη η επιγραφή: «Η δαπάνη των εν Σύρω υιών των Γεωργίου Ανδρονίκου, Δημητρίου και Νικολάου 1866 Οκτωβρίου».

Το περίτεχνο κωδωνοστάσιο του 1888  

Το 1888 ανεγέρθηκε στη βορεινή πλευρά το μεγαλοπρεπές κωδωνοστάσιο, έργο του Κυθήριου καλλιτέχνη από το Λειβάδι Νικολάου Φατσέα (Φουριάρη), αρχιτέκτονα, λιθοξόου και ζωγράφου. Έχει τετραγωνική βάση 3,90 x 3,90 μέτρων, συνολικό ύψος 25 μέτρων και χωρίζεται σε δύο βασικά τμήματα: το χαμηλό τμήμα από ακανόνιστους λίθους με εσωτερική κυκλική σκάλα και το υψηλότερο περίτεχνο τμήμα, κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από λαξευτούς πώρινους λίθους, το οποίο χωρίζεται σε τρία ισοϋψή επίπεδα με τοξωτά ανοίγματα και κυκλική στέψη..

Οι πληροφορίες που έχουν δομηθεί ως κείμενο σε αυτό το δημοσίευμα, αντλήθηκαν από το βιβλίο: Παναγία Μυρτιδιώτισσα Κυθήρων. Πρακτικά ημερίδος της 22-9-2007 επί τη επέτειο της 150ετηρίδος του νέου Καθολικού της Μονής Μυρτιδίων Κυθήρων (1857-2007). Κύθηρα 2013. Εκδόσεις: Ιεράς Μητροπόλεως Κυθήρων και Αντιιυθήρων. Επιμέλεια εκδόσεως: Δομή Ο.Ε. Το παρόν δημοσίευμα περιλαμβάνει ένα πολύ μικρό μέρος των πληροφοριών από τις εισηγήσεις που υπάρχουν σε αυτό το βιβλίο.