Η Μονή του Αγίου Δημητρίου και ο χορός του Ζαλόγγου

Η ιστορία της Μονής του Αγίου Δημητρίου στο Ζάλογγο. Πανηγυρίζει 6 Σεπτεμβρίου του Αρχαγγέλου Μιχαήλ αντί στις 8 Νοεμβρίου και 26 Οκτωβρίου του Αγίου Δημητρίου. Της αρχαία Κασσώπης  και η Θυσία των Σουλιωτισσών.

Η ευρύτερη περιοχή του Ζαλόγγου, λίγο πάνω από το χωριό Καμαρίνα του νομού Πρεβέζης, αποτελεί έναν τόπο με μακραίωνη ιστορία, η οποία ξεκινά από την αρχαιότητα. Στην περιοχή βρισκόταν η αρχαία Κασσώπη, μια ισχυρή πόλη της δυτικής Ελλάδας με δικό της νόμισμα και χτισμένη με το περίφημο ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα (με παράλληλους δρόμους και κανονικά οικοδομικά τετράγωνα). Η πόλη διέθετε δύο λιμάνια, ένα προς το Ιόνιο Πέλαγος και ένα προς τον Αμβρακικό κόλπο (στη σημερινή Πρέβεζα), ενώ το τέλος της ήρθε όταν οι Ρωμαίοι ανάγκασαν τους κατοίκους της, μαζί με αυτούς των γύρω περιοχών, να μετοικήσουν στη Νικόπολη.

Η ίδρυση της Μονής του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Στον ιστορικό χώρο του βράχου του Ζαλόγγου αναπτύχθηκε αργότερα μια σπουδαία μοναστική παράδοση. Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, ένας βοσκός που έβοσκε τα πρόβατά του ψηλά στο βουνό, είδε κάποια στιγμή ένα φως. Πλησιάζοντας, βρήκε την εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ (Ταξιάρχη). Σκεπτόμενος ότι η εικόνα δεν γινόταν να βρίσκεται μόνη της στο ύψωμα, την πήγε στην εκκλησία του χωριού Ρωμιά του νομού Πρεβέζης. Όμως, μετά από λίγο καιρό η εικόνα έλειπε και βρέθηκε πάλι πίσω στο βουνό. Ο βοσκός κατάλαβε ότι ήταν θέλημα του Αγίου Ταξιάρχη να παραμείνει εκεί και το εξέλαβε ως προτροπή να χτίσει μια εκκλησία. Ο ίδιος έγινε μοναχός με το όνομα Παπα-Σάββας –ο οποίος θεωρείται και ο ιδρυτής της Μονής– και αργότερα έζησε ως ασκητής σε μια σπηλιά. Σιγά-σιγά ήρθαν κι άλλοι μοναχοί, δημιουργώντας ένα από τα μεγαλύτερα και αρχαιότερα μοναστήρια της Ηπείρου.

Το χτίσιμο του Ναού του Αγίου Δημητρίου Αργότερα, οι μοναχοί αυτού του επάνω μοναστηριού άρχισαν να χτίζουν μερικά κελάκια πιο χαμηλά, είτε λόγω έλλειψης νερού, είτε λόγω των ισχυρών ανέμων, είτε για να αποφύγουν τη δύσκολη καθημερινή πορεία από πάνω προς τα κάτω για τις ανάγκες τους. Σε αυτή την κάτω τοποθεσία, το 1700, χτίστηκε ο ναός του Αγίου Δημητρίου και οι μοναχοί εγκαταστάθηκαν μόνιμα εκεί. Ο ναός του 1700 κοσμείται από τοιχογραφίες που χρονολογούνται λίγο μετέπειτα, το 1800. Είναι έργο δύο αδελφών από τα Ιωάννινα και αποτελούν μεταβυζαντινή τέχνη με πολλά λαϊκά στοιχεία, ενώ χαρακτηριστικά είναι τα ανάγλυφα φωτοστέφανα των Αγίων. (Στο μοναστήρι υπάρχει σήμερα και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, η οποία όμως είναι άβατο).

Ο χορός του Ζαλόγγου (1803) Η περιοχή και η Μονή συνδέθηκαν άρρηκτα με ένα από τα πιο συγκλονιστικά γεγονότα της ελληνικής ιστορίας. Το 1803, οι Σουλιώτες, εξαντλημένοι από την έλλειψη τροφίμων και πολεμοφοδίων, συνθηκολόγησαν με τον Αλή Πασά. Εκείνος τους υποσχέθηκε πως, αν του παρέδιδαν τα χωριά (καθώς δεν μπορούσε να τα κυριεύσει με τον πόλεμο), θα μπορούσαν να εγκατασταθούν αλλού με ασφάλεια. Φεύγοντας, οι Σουλιώτες χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες, με τη μία να καταφεύγει για προφύλαξη στη Μονή του Ζαλόγγου.

Ωστόσο, οι Τούρκοι αθέτησαν την υπόσχεσή τους. Οι Σουλιώτες, με τη βοήθεια των μοναχών, αντιστάθηκαν σθεναρά. Όταν η κατάσταση έγινε απελπιστική, οι Σουλιώτισσες πήραν αγκαλιά τα παιδιά τους και άρχισαν να ανεβαίνουν στον βράχο. (Στη βάση αυτού του βράχου σήμερα υπάρχει ένα λευκό προσκυνητάρι με εικόνες). Όταν περικυκλώθηκαν και κατάλαβαν πως δεν υπήρχε ελπίδα, οι γυναίκες συμφώνησαν να πέσουν από τον γκρεμό παρά να ατιμαστούν, να χάσουν την πίστη τους και να δουν τα παιδιά τους να γίνονται Γενίτσαροι. Τραγουδώντας το «Στη στεριά δεν ζει το ψάρι ούτε ο ανθός στην αμμουδιά, οι Σουλιώτισσες δεν ζούνε δίχως την ελευτεριά», χόρεψαν τον Χορό του Ζαλόγγου και έπεσαν στο κενό μαζί με τα παιδιά τους, περνώντας στην αιωνιότητα ως σύμβολα ηρωισμού και αυτοθυσίας. Από την πτώση διασώθηκαν μόνο δύο χτυπημένα κοριτσάκια: το ένα αργότερα έγινε μοναχή και το άλλο δημιούργησε οικογένεια, η γενιά της οποίας υπάρχει μέχρι και σήμερα.

Λεηλασίες, Καταστροφές και Αναβίωση Μετά τη θυσία, το μοναστήρι λεηλατήθηκε από τους Τούρκους, οι οποίοι έβγαλαν τα μάτια από τις αγιογραφίες, έσφαξαν μοναχούς και έκαψαν το τέμπλο. Παρόλα αυτά, η Μονή άντεξε μέχρι τη γερμανική κατοχή. Τότε, οι Γερμανοί χτύπησαν τον τελευταίο μοναχό της κάτω Μονής, η οποία στη συνέχεια ερήμωσε. Παράλληλα, πυρπόλησαν και κατέστρεψαν ολοσχερώς το παλιό, επάνω μοναστήρι του Αγίου Ταξιάρχη, επειδή είχε διαδοθεί η φήμη πως εκεί κατέφευγαν αντάρτες.

Η αναβίωση του μοναστηριού του Αγίου Δημητρίου ξεκίνησε μεταξύ 1956 και 1959, όταν άρχισε να λειτουργεί πλέον ως γυναικείο. Σήμερα η αδελφότητα αριθμεί 13 μοναχές και μία δόκιμη 14). Στη θέση της κατεστραμμένης επάνω Μονής του Αρχαγγέλου, χτίστηκε μετά το 1982 ένα μικρό εκκλησάκι. Εκεί τελείται λειτουργία μία φορά τον χρόνο, στις 6 Σεπτεμβρίου (εάν πέσει Κυριακή, η λειτουργία γίνεται την παραμονή, το Σάββατο, με ιερέα και ιερά σκεύη από το χωριό). Η παλαιότερη εορτή της Σύναξης των Αρχαγγέλων, στις 8 Νοεμβρίου, έχει πλέον μεταφερθεί στην κάτω Μονή λόγω των αντίξοων καιρικών συνθηκών που επικρατούν εκεί αυτή την εποχή.

Το μνημείο του Ζαλόγγου για να αποδοθεί η πρέπουσα τιμή στις Σουλιώτισσες, κατασκευάστηκε στην κορυφή του βράχου, ακριβώς πάνω από τη Μονή (από όπου διακρίνεται και φωτογραφίζεται), το εντυπωσιακό Μνημείο του Ζαλόγγου. Η κατασκευή του άρχισε τη δεκαετία του 1950, ολοκληρώθηκε γύρω στο 1960 και είναι έργο του γλύπτη Γιώργου Ζογγολόπουλου. Είναι φτιαγμένο από λευκούς ασβεστολιθικούς όγκους, έχει μήκος περίπου 18 μέτρα και ύψος 13 μέτρα, και απεικονίζει τις γυναίκες του Σουλίου πιασμένες χέρι-χέρι, λίγο πριν από την πτώση. Ο δρόμος για την ανάβαση ξεκινά από την πίσω πλευρά της Μονής και απαιτεί το ανέβασμα περίπου 500 σκαλοπατιών.

Σήμερα, η Μονή αποτελεί φάρο ορθοδοξίας και εθνικής μνήμης, φιλοξενώντας προσκυνητές, τους οποίους οι μοναχές υποδέχονται με θερμές ευχές, πνευματικό λόγο και παραδοσιακό κέρασμα (λουκούμι), τιμώντας τον κοινό αγώνα για την πίστη, τον Χριστό και την πατρίδα.

Η πληροφορίες αντλήθηκαν από τη Μοναχή η οποία μας μίλησε και την συνοδό εκδρομών του γραφείου 365 tours Φλώρα Φραγκιουδάκη.