Ο Χώνος του Τσούλη το μνήμα και οι “βόλτες”

     Πεζοπορία από το Χώνο του Οροπεδίου Λασιθίου, του Τσούλη το μνήμα και τις “βόλτες”    

Μια μοναδική πεζοπορική διαδρομή στην Κρήτη που συνδέει το ιστορικό Οροπέδιο Λασιθίου με την πεδιάδα του Ηρακλείου, διασχίζοντας τοποθεσίες γεμάτες φυσική ομορφιά, θρύλους και ιστορία. Η διαδρομή περνά από τον εντυπωσιακό Χώνο, ακολουθεί το περίφημο κτιστό ημιονικό μονοπάτι του 1900, κάνει στάση στου «Τσούλη το Μνήμα», κατηφορίζει την πλαγιά της Χορτασιάς και καταλήγει στην ιστορική τοποθεσία της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου της Μεσσάδας (κοντά στην Κασταμονίτσα).

 Ο Χώνος: Το σημείο Αποστράγγισης του Οροπεδίου

Ο Χώνος βρίσκεται στο δυτικό και χαμηλότερο υψομετρικά σημείο του Οροπεδίου Λασιθίου, σε υψόμετρο περίπου 800 μέτρων. Στο σημείο αυτό καταλήγει όλο το πλεονάζον νερό του Οροπεδίου μέσα από κανάλια (τις περίφημες λίνιες) που κατασκευάστηκαν επί Ενετικής κυριαρχίας τον 15ο αιώνα, με σκοπό την αποστράγγιση του κάμπου για την καλλιέργεια σιτηρών.

Ο Χώνος είναι ένα γεωλογικό φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από φυσικά ανοίγματα και τρύπες μέσα στον βράχο. Μάλιστα, έχει κατασκευαστεί ένα πέτρινο τείχος (προστατευτικό διάζωμα) ώστε να μην κυλάει το χώμα και βουλώνει αυτές τις διόδους του νερού, οι οποίες ονομάζονται «λατσίδες» από τους ντόπιους.

Τι είναι οι λατσίδες; Τα Λασιθιώτικα βουνά είναι γεμάτα από λατσίδες. Πρόκειται για κάθετα βάραθρα-τρύπες, μικρού σχετικά διαμετρήματος αλλά αρκετά μεγάλες ώστε να χωρέσει άνθρωπος, οι οποίες συνήθως έχουν μεγάλο και κάθετο βάθος.

Χάρη στον Χώνο, το Οροπέδιο Λασιθίου δεν μετατρέπεται σε λίμνη. Τα νερά εισχωρούν στο βουνό, διανύουν μια υπόγεια διαδρομή και εκβάλλουν με δύναμη και έντονο βουητό-βρούχος μέσα από τις πέτρες, δυτικά του Αγίου Γεωργίου της Μεσσάδας, σχηματίζοντας ουσιαστικά την πηγή του Αποσελέμη ποταμού.

Το Κτιστό Ημιονικό Μονοπάτι (Το «Μινωικό Μονοπάτι»)

Ξεκινώντας την πεζοπορία σε έναν χωματόδρομο και αφήνοντας πίσω και αριστερά τον Χώνο, θα συναντήσετε στα αριστερά σας το εντυπωσιακό κτιστό ημιονικό μονοπάτι. Το έργο αυτό κατασκευάστηκε επί Κρητικής Πολιτείας (1898-1913) και αποτελεί ίσως το πρώτο μεγάλο δημόσιο έργο της εποχής στην περιοχή. Με σημερινούς όρους, θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελούσε την «Εθνική Οδό» που συνέδεε τον Νομό Ηρακλείου με το Οροπέδιο Λασιθίου.

Οι τεχνίτες της εποχής δεν αρκέστηκαν στην απλή χάραξη ενός περάσματος, αλλά αναδιαμόρφωσαν το ανάγλυφο του βουνού για να καλύψουν τις ανάγκες μετακίνησης.

Η εποχιακή μετακίνηση των Λασιθιωτών

Κάθε φθινόπωρο, το μονοπάτι αυτό έσφυζε από ζωή. Πολλοί Λασιθιώτες κατέβαιναν από το Οροπέδιο μαζί με όλη την οικοσκευή, τα ζώα και τα υπάρχοντά τους προς τα χωριά της επαρχίας Πεδιάδας (όπως οι Ασκοί, το Αβδού, η Κασταμονίτσα και ο Ξυδάς). Εκεί ξεχειμώνιαζαν μαζεύοντας τις ελιές τους, καθώς ο χειμώνας στο Οροπέδιο ήταν βαρύς, με πολλά χιόνια, πλημμυρισμένο κάμπο και πολικές θερμοκρασίες. Στο τέλος του χειμώνα, ανέβαιναν ξανά με τον ίδιο τρόπο για να ξεκινήσει η σπορά των σιτηρών, της πατάτας, των λαχανικών και των οσπρίων στον κάμπο. Ακολουθούν φωτογραφίες από το πρώτο τμήμα του μονοπατιού Χώνος ως το Μνήμα του Τσούλη.

Γιατί ονομάζεται «Μινωικό Μονοπάτι»;

Τα τελευταία χρόνια, το ημιονικό μονοπάτι (ή «βόλτες», όπως το αποκαλούσαν οι παλιοί Λασιθιώτες λόγω των ελιγμών του) αναφέρεται συχνά ως Μινωικό Μονοπάτι. Αν και η ονομασία αυτή καθιερώθηκε κυρίως για λόγους τουριστικού μάρκετινγκ, είναι βέβαιο ότι κατά τη Μινωική Εποχή (γύρω στο 1700 π.Χ.), αλλά και στην αρχαιότητα γενικότερα, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν αυτό το πέρασμα για να ανέβουν από την Αρχαία Λύκτο, (ανάμεσα στα χωριά Ξυδάς και Ασκοί Πεδιάδος) προς τα ιερά σπήλαια της Δίκτης, όπως το Δικταίο Άντρο και το Κρόνιο Σπήλαιο.

Τσούλη το Μνήμα: Ένας φοβερός γενίτσαρος επί Τουρκοκρατίας

Αφού βαδίσετε πάνω στο κατεστραμμένο καλντερίμι για περίπου 50 λεπτά, θα φτάσετε σε ένα σημείο με συγκλονιστική, πανοραμική θέα προς τον μισό Νομό Ηρακλείου. Εκεί έχει τοποθετηθεί πρόσφατα ένα πέτρινο μνημείο σε υψόμετρο 938 μ, με την εξής επιγραφή:

«Μινωικό μονοπάτι Λύκτος Δικταίο Άντρο. Θέση Τσούλη μνήμα. Όρια Δήμων Οροπεδίου Λασιθίου – Καστελλίου. Εδώ την άνοιξη του 1817 εκτελέσθηκε από Λασιθιώτες ο Τούρκος Γενίτσαρος Τσούλης πληρώνοντας για τις θηριωδίες του κατά των Χριστιανών. Από τότε κάθε Χριστιανός περαστικός ρίχνει στον τρόχαλο τον δικό του λίθο αναθέματος.»

Ιστορικό Υπόβαθρο & Ονομασία

Η τοποθεσία αυτή παλαιότερα ονομαζόταν «Σελί της Χορτασιάς». Ο Τσούλης ήταν ένας σκληρός και διαβόητος Οθωμανός γενίτσαρος από τους Ασκούς, το όνομα του οποίου γράφτηκε με μελανά χρώματα στη συλλογική μνήμη των κατοίκων της περιοχής λόγω των βασανιστηρίων που επέβαλλε στους Χριστιανούς.

Την άνοιξη του 1817, οι αδελφοί Γεώργιος και Αλέξανδρος Αλέξης (γιοι του παπα-Νικόλαου από το χωριό Μαγουλάς), μαζί με τον Αρναούτη από το Τζερμιάδω και τον Μπόμπο από τον Άγιο Γεώργιο, έστησαν ενέδρα και τον σκότωσαν. Για πολλά χρόνια, οι χριστιανοί διαβάτες έριχναν μια πέτρα στο σημείο ως «ανάθεμα». Έτσι σχηματίστηκε ένας μεγάλος σωρός από πέτρες (τρόχαλος), ο οποίος σήμερα δεν υπάρχει, καθώς στο σημείο αυτό έγιναν έργα οδοποιίας.

Η Κάθοδος προς τη Μεσσάδα από τις «Βόλτες»

Από του «Τσούλη το Μνήμα» ξεκινά η καθοδική πορεία προς τον ναό του Αγίου Γεωργίου της Μεσσάδας, με την υψομετρική διαφορά να αγγίζει τα 400 μέτρα.

Η θέα από το σημείο είναι καθηλωτική. Προς τα βόρεια απλώνεται η Λαγκάδα, όπου σήμερα δεσπόζει το Φράγμα του Αποσελέμη, ένα ζωτικό έργο που υδροδοτεί τους Δήμους Ηρακλείου, Χερσονήσου και Αγίου Νικολάου.

Το μονοπάτι ελίσσεται στο βουνό σαν φίδι, κάνοντας την ανάβαση ή την κατάβαση πιο ξεκούραστη, αλλά και πιο μακρινή. Είναι κτισμένο με πέτρες πελεκημένες από τους παλιούς μαστόρους με παραδοσιακά εργαλεία και τεχνική. Παρά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες, τα χιόνια και τις βροχές τόσων δεκαετιών, το μονοπάτι κρατιέται γαντζωμένο από το βουνό, είναι εκεί υπάρχει, αν και στο σύνολο του, έχει υποστεί πολύ σοβαρές φθορές.

Η Μάχη κατά των Τούρκων (1822)

Το πέρασμα αυτό είχε τεράστια στρατηγική σημασία. Οι Οθωμανοί προσπάθησαν επανειλημμένα να πατήσουν το Λασίθι από εδώ, χωρίς επιτυχία. Η πιο σπουδαία απόπειρα έγινε στις 25 Σεπτεμβρίου 1822, όταν ο Χασάν Πασάς επιτέθηκε στο Οροπέδιο. Η σθεναρή αντίσταση και η ορμή των Κρητών επαναστατών, με αρχηγό τον Καζανομανώλη, μετέτρεψαν την τουρκική επίθεση σε άτακτη φυγή. Μάλιστα, οι Τούρκοι εγκατέλειψαν τις προμήθειές τους, οι οποίες έπεσαν στα χέρια των άγρυπνων φρουρών του Λασιθίου.

Άγιος Γεώργιος Μεσσάδας

Η κατάβαση διαρκεί από 1 έως 1,5 ώρα (ανάλογα με τον ρυθμό) και προσφέρει μια μοναδική εμπειρία. Το μονοπάτι καταλήγει σε χωματόδρομο, πολύ κοντά στην ιστορική περιοχή που βρίσκετε η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της Μεσσάδας. Στο σημείο υπάρχει μνημείο που θυμίζει μια άλλη μεγάλη ιστορική στιγμή:

«Ενταύθα συνεκροτήθη μάχη κατά την επανάστασιν του Βασιλογιώργη-Χαιρέτη, 23 Μαΐου 1841».

Ανοικτή Πρόταση για την Ανάδειξη του Μονοπατιού

Το μεγάλο κτιστό ημιονικό μονοπάτι διέθετε ιδανικό πλάτος για την εποχή που κατασκευάστηκε, ώστε να μπορούν να διασταυρώνονται δύο φορτωμένα ζώα (μουλάρια).

Ως ipy.gr, καταθέτουμε μια ανοικτή πρόταση για τη συστηματική συντήρηση, αποκατάσταση και καθαρισμό αυτού του εξαιρετικής ομορφιάς μονοπατιού. Στόχος θα είναι να καταστεί ξανά απόλυτα ασφαλές, προσβάσιμο και προσπελάσιμο για κάθε πεζοπόρο. Η σύγχρονη χρήση του μπορεί και πρέπει να είναι καθαρά τουριστική και περιβαλλοντική, αποτελώντας έναν πόλο έλξης για Έλληνες και ξένους λάτρεις των ορεινών διαδρομών, της φύσης και της κρητικής ιστορίας.

Ακολουθούν δύο φωτογραφίες στις οποίες έχει γίνει παρέμβαση μέσο AI, για το πως πρέπει να γίνει ξανά το μονοπάτι. Οι παρεμβάσεις μπορούν να γίνουν από τον Δήμο Οροπεδίου Λασιθίου και τον Μινώα Πεδιάδας, μέσω Ευρωπαϊκών κονδυλίων σε συνεργασία με την Περιφέρεια Κρήτης.  

Αρκετές πληροφορίες αντλήθηκαν από το βιβλίο: (Το Λασίθι). Σύλλογος Λασιθιωτών «ο Δικταίος» Μιχάλη Κασσωτάκη Αθήνα 1971.